Kan rilru puthmang hi

Mizote hi hnam tlemtê, ṭawng khat hmang, inlungrual tak, kaihruai pawh nuam tak kan ni. Mahse, khawvel ṭhang zel leh hmasawnna chi hrang hrang rawn luang lutte hian heng kan ze ṭhatna leh inpumkhatna lungphûm hi a rawn su nghing ta lawih lawih a. Kan khawhawi a zau tial tial a, chumi rual chuan kan rilru puthmang pawh kan her rem a, kan insiam rem ve zel a ngai.

Tunlai Zoram khawvelin a buaipui hi eng nge? Ruihhlo man, pawi khawihna chi hrang hrang leh chanchin ṭha lem lo hi kan hre hnem ta malh malh hle. Kan ṭhalaite kum naupang têin an thi zawih zawih a, social media tukverhah kan dâk chhuak ve dêk dêk a, uchuak leh chintâwk nei lo lêkin kan sapatâl leh a; awm dan chintâwk hi kan thiam mawh ngawt mai.

Kan incheina leh bungrua a ropuiin a sâng em em a, kan ṭhalaite incheina chuan khawvel ram changkang ber ber a zâwl pha a; mahse, kan thawh chhuah erawh chu ram rethei bera awm emaw tih mai turin kan economy erawh a kawrawng hle si. Thil chhuak thar apiang neih ve zel kan tum a, nei thei ka ni em, ka afford em, kan sum lak luhin a tlin em, tih lam kan ngaihtuah tawh lem lo. Kan incheina man han tamzia te hi aw! A tuamtu kâwr nen chuan chêng sing kan kai titih a, han inphelh ruak ila, chêng za man pawh hlutna nei lo kan ṭhalaite hi an va tam em!

Khawvel hmasawnna hi dan chi a ni lo va, dodal chi a ni hek lo, biruksan chi pawh a ni hek lo. Kan duh emaw, duh lo emaw, min nuai tho tho dawn a; chuvangin, kan hun tawng apiangah hian kawng dik kan zawh theihna tura kan rilru kan kan lo insiamrem (moral reform) ve zel hi a pawimawh tak zet a. Chuti a nih loh chuan mi nawlpui tluk rual hian kan tlu ve dual dual ang a, a sawp chu chhe tak a ni palh thei. Vawiin kan thil hmachhawn mekte aṭang hian kan rilru lam inbuatsaihna tur leh kan dawnsawn dan tur i sawi teh ang.

Zu leh ruihhlo hi

Kan hnam hian zu kan buaipuina a rei ta hle. Kristian kan nih hma khan kan pipute khan zu hi an lo khawsakpui daih tawh a; vawiina kan hnam nun tibuaitu bera zu a ṭang ta mai hi a lungchhiatthlak ngawt mai. Kan pipute’n zu an in dan leh an ngaihdan kha ṭhangtharte hian kan zir nawn fo a pawimawh ta a ni awm e. Hmânah chuan zu kha hnawksakah an ngai lutuk lo niin a ngaih theih a, an in a, thingpui angin an inṭheh a, mahse, ruih kher erawh an tum lem lo. Zu rûi an awm lo chu a ni lo va, rûite chu khawtlang khân an dah sâng lem lo. Zu hian ṭhatna aiin ṭhat lohna a ngah a, thil ṭha aiin thil ṭha lo a paw chhuak tam zawk tih chu kan pipute nunah pawh khan hmuh theihin a awm. Chuvangin, kan pipute pawh khan zu hi enkawl dan tâwk thiam a ngai tih an hria a, inkaihhruaina leh khuahkhirhna fel tak hnuaiah zu kha an keng niin a ngaih theih. Entir nan, kum naupang lam aiin kum upa lamin zu an in zâwk niin a ngaih theih a, tunlai khawvelah hian kum naupang lamin kan in nasa ta hle. Zu rui, buaina siam an awm chuan daipâwnah an hruai a, thimthamah a titu hriat lohin an khawih rawn nek ṭhin; chu chuan zu rui buai leh vantlâng tana hnawksak chu an ngai thei lo hle tih a tilang.

Kristianna a lo luh khan kan Zosap missionary-te khan Mizote’n zu kan in dan leh kan buaipui dan te, Bible zirtirna aṭanga teha zu hi a ṭhat loh avangte pawh a ni ang, Kristianna nen zu kha kal kawp thei niin an hre lo va, an khap ta a. Tichuan, khap a nih hian kan thinlungah tih chhin châkna, tem châkna sual hi a awm hle hle thei ta ṭhin lo va, zu chu enge a nih teh reng tiin kan buaipui ta luai luai a. Politics khawvelah kan la lut a, politics khelh nan kan hmang a. Kan tihluhlâng tial tial a, zu kan dah langsâr tial tial a, a hnam pumin kan buaipui ta luai luai a ni ber mai. Zu hi a inte chauhin an buaipui a ni lo va, a in ve lem lo pawhin kan buaipui ta em em mai. Heti taka zu kan dah langsar ta lutuk leh kan buaipui lutuk hi tlema thlak danglam deuh theih a ni ang em?

Mi fing leh hawi zau apiangin zu ṭhat lohzia an hria a, fuih kher ngai lovin an kalsan a, an in lo mai. Kan hnam hi kan la naupan vang nge ni, zu kan in pawh hian ruih kher kan tum ta ṭhin a. Kan in thiam hlei thei lo hi a manganthlak lai a ni bawk. Zu hi chu khawvel thil pakhat a ni ve mai a, lo awm ve mai mai se la, a ṭhat lohzia hria hi chuan hawisan zel ila, a ṭhat lohzia hi inzirtir zel bawk ila. Zu in mite pawh hi vantlâng leh khawtlang hian en hniam thiam ila, hausa leh challang deuh pawh nise zu in mi chu ngaisâng duh miah lo ila, zu changkang an in theih avanga ngaihsan leh chhoh en ringawt te hi sim daih ila. Zu zuarte pawh hian mi dangte nun tihchhiatna tûr an zuar a ni tih hriain eizawnna kawng dang dap daih se la, chutianga kawng dang dap duhte chu kohhran leh khawtlang pawhin theihtawpin pui bawk ila. Zu hi engah mah ngai duh lo ila, mi fing leh mi pangngai chin chuan kalsan zel ila, zu dâwr lo awm pawh ni se kal pêl mai mai ila, dawr duh miah lo ila, tun ang luih luih hian kan buaipui lo deuh ang em le? Mahse, chutianga zu ngainêp tur erawh chuan ṭan kan lak ve fê chu a ngai ngei ang le.

Ruihhlo hian kan ram min va rûn nasa ta em! Kan ṭhalaite an pûl lo chauh a ni ta. Ruihhlo sumdawnna hmunpuiah kan ram kan chhuah lo chauh a ni ta mai a. A hlâwk em avangin a kua luhchilh laklawh tawhte chuan bânsan ai chuan man leh tân huama tih zel an duh bawk si. A manganthlak teh e! Chanchin tharah a khát tâwkin ruihhlo tam tawk tak man a nih thu kan hre chàmchí a, hei hian ngaih a ti ṭha lo. He hnam tlemtê hi ruihhlo hian min suat zo mai ang tih pawh a hlauhawm hlel ta lo ve. Thapui thawha kan do a ngai.

Ruihhlo vang hi nge mi hausa thut thut hi kan ramah kan pung nasa hle bawk niin a lang. Sumdawnna hming kâwrah hmanga a phêna dan phal loh hmanga sumdawng ṭhin hi kan tam viau a ni mai ang em? Nakin lawkah chuan pâwl leh kohhrana sum thawh tam thei deuh deuh hi chhui chian châkawm ber ber an la ni palh ang tih a hlauhawm ngawt mai. Ruihhlo zuara a rûka tawlhtute hi kan hnam hmelma lian ber pakhat an ni tih hi kan pawm ngam a hun ta hle.

Sum lâk luhna mumal hriat lutuk loha lian thut thut hi kan awm ta nual a ni awm e. Zahawmna kan tih leh hausakna hi a inzawm hun a hla tawh lovin a lang. Kan hnam han zahawmna leh mi zahawm teh nan hausakna kan hman hun hi a hla tawh lo, kan hmang mek tawh pawh a ni mai thei. Pawisa hian engkim lei kan tum ta a ni ber awm e. Kan hmingchhiatna tur te, kan mualphona tur zawng zawngte hi hi sumin kan lei a, kan khuh zo zel a ni thei e; a lehlamah kan lu chungah meiling kan chhêk khâwl a ni tih erawh kan theihnghilh loh a ṭha ang. Vana Pathian khian bawkkhupin min thlir reng a, mi dik lo leh pamhamte chunga hremna tur hi a khâwl ru ve khiau a nia!

Social media khawvel

Social media hi hmun zalên a ni a, mi tin hian an duh duh lam hawi an post thei a, mi tin hi editor leh news reporter kan nih nghal vek avangin fimkhur a ngai tak zet! Social media-a i thu post pakhat lek avang khan jail bang i zût phah thei a, i zahawmna i hloh hmin der thei. Midangte’n i laka an rinna kha an hloh der thei bawk. Politician ṭhenkhatin mualpho phahin an nihna an chân phah tawh a, a rûka eiru leh mipui sum lo ṭhâm ṭhen ṭhinte he media hmang hian phawrh mualphoin an awm tawh ṭhin. Fimkhurna tlâkchham avangin mi ṭhenkhatin an mualphopui a, chhungkaw thurûk zawng zawng thlenga thinrim inhrîkthlak nana hmangte’n an chhungkaw zahawmna an hloh phah mêk.

Social media avangin mi tam takin a thim zawng ngawtin thil an thlir (pessimist) phah a, chu chuan mi dang chungah rilru hrisel lo a puttir mek. Social media hian zahna kâwnah mi tam tak a hruai mek a, mualphona ruamah mi tam tak a hnûk lut mek a ni. Ṭhian ṭha a pawt ṭhen a, chhungkua a ṭhen darh a; a ṭha lo zawngin mihring rilru puthmang a thlâksak vak vak thei. He media power hi a chak hle tih theihnghilh suh la, fimkhur rawh! Social media hmang hian i mimal zahawmna hralh suh la, i inchhîr lehna tur thil engmah ti suh.

Kan youtuber ṭhenkhatte’n journalism ethics hre map lovin an duh duh an chhuah a, mipui zirtirna lam aiin mi en duh zawng, ngaihven zawng, tuipui zawng, mak leh dangdai, uchuak leh bawlhhlawh thlengin an pho lang hreh tawh lo. Chu chuan he hnam tlêmtê hi kawng dik lovah a hruai mek a, zirtir nei lo thu vuvûk leh a chhe zawnga nun kaihruai thei censor awm miah lova kan inhlui mawp mawp tawhna khawvelah hian mahni lam tal kan inven loh chuan, kan khawvel hian kawng hlauhawm takah min hruai lût mek a ni.

Engtin nge ni ta ang?

Kan ngaihsan zawng kan thlak a hun. Mizote hian tu nge, eng nge kan ngaihsan ṭhin le? Tunlai kan ṭhalaite hian tu nge, eng nge an ngaihsan? Media hmangin thil tam tak kan inhlui a, hei hian kan ngaihsân zâwng pawh nasa takin min thlâksak ta! Takna awm lo rau apiang kan zui emaw tih tur a ni a, a holam leh kânglâng apiang kan ngaihven emaw tih tur a ni. Vawiina kan ngaihsan leh buaipui hian a ṭha zawngin kan nun a kaihruai em? Nge, hun khawhralna satliah ringawt?

Kan ngaihsan zawng chu mi dik leh rinawm, dikna leh rinawmna avanga rethei ngam, tuar ngamte hi i ngaisang ve tawh ang u. Kan ramah hian mi dik leh rinawm, huaisen taka ding ngam eng emaw zat an awm; hengte hi kan hnam ro hlu an ni. Office leh hnathawhna hmuna taima tak leh dik taka ti thlap thlap ṭhinte kan la en rawn a, a inti fel, inti vei, chuti khati, tia an hnung lama kan la kawh chhûng chuan he hnam hian a thleng sâng tak tak ngai lo vang.

Mi dik leh rinawm te hi chawimawi thiam ila, chu chuan mi dik lo leh hlemhlete a nêk chêp mai dawn a ni. An eizawnna hriat mumal hleih theih loha hausa thut thut ho hi hnâwl ngam ila, hah taka hna thawk a, thlan tui hmanga hlawhtlinna nawr chhuaktute hi ngaihsan nachang i hre deuh deuh ang u.

Nu leh pate pawhin kan fate ngaihven zawng, an tuipui zawng leh an ngaihsan zawng i chîk ṭhin ang u. Ṭhalai awm ṭha duh lo leh a phawvuaka inchei nalh satliah, social media lama hursualna lam rawng kaia post peih tak, thiam nei si lo, táwngpáwng êkchhe lâr ve satliah ringawt te hi kan fate hian an ngai sang duh phian a nia! Mi hlawhtling leh entawn tlakte chanchinte hi hrilh tam ila, ngaihsantir i tum teh ang u.

Vawiina kan thil buaipui leh kan ngaihsan zawng hian nakina kan hnam hmakhua a hril tih hria ila. Khawvel hi a ṭhang zel ang a, thil thar mak leh dangdai tak tak, hmuhnawm leh ennawm chi hrang hrang a la rawn chhuak tam telh telh ang. Kan hmuh phâk apiang kan bawh huam huam a, a náwlpuia kan buaipui luih luih zel dawn a nih chuan ram ropui tak hi kan thleng lo vang tih a hlauhawm ngawt mai. Kan kalphung hi kan thlák a, ngaihsan tur dik kan inkawhhmuh a, ngaihsan tur dik kan ngaihsan hi a la pawimawh deuh deuh dawn a ni. Chutiang ni lova a tlaran zawng leh a huau huau zawnga kan kal reng chuan kan hmabak hi a êng tehchiam lo. Mizote hi thil tih zawng buaipuia ti hluai ṭhin, teirei peih leh mang si lo kan ni fo. A hun lai hi chuan kan han buaipui hluai ṭhin tak nâ a, rei hi kan daih lem lo. Dik tak chuan kan rilru hi a nghet lo a ni, thil han ti tak tak turin kan tei rei peih lo. Hei hian nasa takin hmasawnna leh hlawhtlinna kawngah min pawt hniam mek a ni.

Tunlai khawvel hmachhawn tur hian kan rilru puthmang kan her dik (moral reform) a ṭul tak zet. Thil chhia leh ṭha lo hi kan hmu tam ta em mai a, hei hian kan rilru pawh a tikhawlo thui hle. Thil ṭha lam hi kan sawi tam a, kan pho lan tam ve a ngai, chu chuan kan rilru puthmang pawh a her dik thei deuh ang. Kan rilru puthmang a dik phawt chuan eng thil pawh kan hmaah lo chhuak se la, a dawnsawn dan kan thiam ang a, kan nun a tichhe ve dawn lo a ni.

- P.C. Ngháklianmâwia