Written by
- Er. H. Duhkima

KHAWVEL CHHEHVEL NI–2025 (WORLD ENVIRONMENT DAY -2025)



Mahni lo zawng hi kan chhehvel chu an ni mai a; Khawvel Chhehvel Ni (World Environment Day) hi kum 1973 Nikir Thla ni 5 aṭang khan thupui thlan bik neiin kum tin khawvel ram hrang hrangin hlawk takin an hmang ṭhin a ni. Khawvel mipui ram luah chin a zau zel a, ram a lo chereu zel a, tibawlhhlawhtu nasa takin a lo pung a, khawvel lumna a sang zual zel a, lui leh rama nungcha thlabarin an awm mek. Hmasawnna inkhai ding zo (sustainable development) a tlakhniam deuh deuh avang hian chhehvel ven him leh humhalh tura mipui kaih harhna hunah he ni hi hman a ni ṭhin.

Thupui thlan

Kumin 2025 thupui thlan chu ‘Plastic bawlhhlawh titawp tura hmalak’ (Ending plastic pollution) a ni. Chhung tinte bawlhhlawh ṭawih thei hian pawi a sawi thui lo khawp mai, bawlhhlawh pawh hi a ni chiah awm lo asin. Chhungkaw ningnawi chu ran chaw atan a hman theih a, chawhmeh khehna leh hihna bângnawite chu khurah emaw bûra dahin leiṭhaa chantir theih vek mai a ni. Kan ram tihmelhemtu ber zawk chu plastic lam chhuak heng–hman khat daih sarâng, polythene, kamram eina kawr, tui dahna plastic bûr (mineral water bottle), thermocol thlêng leh no, thil chah fûnna kâwr leh a dang tam tak hi; kan sawi kim seng lo ang.

Plastic lam chhuak bawlhhlawh pawikhawihnate chu :

• Plastic hi ṭawih tur chuan a lo berah kum 500 aia tlem lo a mamawh a, a ral thei lo a ni ber. Hmanna a tam avang hian a pung chak em em bawk a, hman hnu paih tawh lei chhunga inphûm pawh a ral mai theih loh avangin lei nghet lo a siam thei a, lei a timin awlsam.

• Leilunga leng vel leh darh vel chuan hmun tinreng a luah chhuak emaw tih mai tur a lo ni ta. Hengte hi ramsa leh ransa, luia nungchaten an ei fo va, an thih phah ṭhin.

• Plastic lam chi reng reng tuiah a inchiah rei chuan zawi zawiin a khem nawi (micro plastic) a tla ṭhin a, chu tui chu mihringin a lo in chuan vun natna, thâwk lam harsatna, thisen kawng buaina te, thil pai ṭawih theih lama harsatna, chi thlah lam a khawih a, cancer a thlen thei a ni.

Khawlai a tihmelhem

Mahni khua leh veng hi fai tak ni se kan duh ṭheuh a ni. Khaw ṭhenkhat leh veng ṭhenkhatah hi chuan fai duh em em mi ṭhahnemngai zual an awm a, tifaitu dang an awm loh avangin phût let nei hauh lovin ni tin khawlai an vawng fai reng mai a ni. Heng bawlhhlawh zingah hian plastic lam chhuak hi tam leh hnawksak ber chu a ni ta a. Khuanu thil siam lei nawi, hnimte hian veng chhung a tihmelhem em em lo, mihring siam chawp plastic ngei hi khawlaiah a langsar a; a ṭawih thei si lo, ni tin paih mai mai chhar tur a pung nasa tawh bawk si, hmun ualau leh hmun biru, kàwmkar a hnawh khat vel vek ta mai a ni. Kan khua leh veng aṭang hian plastic lam chhuak chi reng reng hi awm lo ta se, veng fai tak, han en mai pawh a nuam leh hahdam a ni thei ngei ang.

Kan lui dung a thleng

Kum 1891 Vau Thla ni 15-a Sap missionary-te Kutbul lui chhuah Tlawng lui lawnglenga an rawn inkar thlen hun laia kan ram lui dung awm dan hian kan chhehvel la himzia a sawi fiah hle mai. Rev. William Williama rawn zuitu Pu Aitken chuan, “Thing hmun ngaw sang pui pui dur khup mai te, mau leh raw hmun thelh thim mup te, rairuang hmun pik tlat te, chung lama thing leh mau a insi phui tlat a. Lui dung ni êng lan lohna pawh a tam. Sava hrâm mawi tinreng te, hauhuk leh zawng rual an kat sup sup a. Tlawng kamah chuan sai rual hnu tharlâm pawh a tam hle. Africa ram ngawpui an sawi aiin a nêp chuang hauh lo,” a ti.

Tunah chuan kan lui tui veng hima vawng thianghlimtu lui kama ramngawte chu lo leh huan atan kan lo vât chereu zo ta a, a kamah leivung tam tak kan chhuah thêr thûr bawk a. Bawlhhlawh paih sarâng, polythene, plastic bûr ruak, ṭawphnawk zawng zawng chu mihring tuichhia, thli tenawm tak takte nen tuihâwkin luiah a lên lut hem hem mai a ni. Lui kam tuakah cement bêk chhia a inbâng nghêk nghûk mai a, khua aia hniam kawrahte hian ṭawphnawk zawng zawng hi a tâng khawm a ni ta ber mai.

Hmanah chuan ngaw dai ruih hnuaiah lui tui fim ṭha takah khan nghazawngêk leh dâwnṭial, lêngphâr leh nghahlim an leu zer zer ṭhin a, kaikuang leh chakai ten an bêl ṭhin a; kan ram lui sate hi a hâng bik em em mai a ni. Lui kal chhâwlhâl chuan duh tawkin lui tui an in khawlh khawlh ṭhin a, an haw kawng chhâwlhâl in tur thlengin mau theiin an la pai ṭhin. Tunah chuan plastic paih khawmna lui kawrah a chang zo ta a, lui sa a rêm mek a, a tenawm tawh em avangin tui awmnaa lui kal pawhin mahni in tur tui pai a ngai ta hial a nih hi! Kan lui dung ngaihnobeina a chhilh bo zo ta.

Chhehvel chhe mek vangin kan tuar

Kan chhehvel (environment) kan suat nasat luat avangin khua a khêng a, in leh ram lamah kângmei a chhuak. Tui a lian vak vak a, lei a min a, heng avang hian thihna a va tam ta em. Kum tin hian lusûn chhungkua kan va han pung nasa ṭhin em. Nikum 2024 chhung ringawt pawh khan mi 40 dawn an thi a ni. Kumin 2025 pawh hian fûr a inṭan dawn chauh a, ruahsur avangin ni 10 chhung (Ṭomir thla ni 24–Nikir thla ni 2) mai pawhin chhiatna hmun tam takah a thleng a; leimin ringawt 552 a awm a, in chim/chhia 152 a awm hman a, in rauhsan 198 leh tuilian vanga rauhsan ringawt pawh 92 a awm; kawng ping hmun 190-ah thleng a, lungrem chim hi 33 a awm bawk. Heng chhiatna thleng avang hian mi panga lai nunna kan chân hial a ni. Heng chhiatna rapthlak tak tak ngaihtuah hian kan chhehvel chhiat nasat tawhzia a rawn tar chhuak a ni ta ber mai. Malsawm ruahtui ni ṭhin kha chhiatna ruahtuiah a chang zo ta!

Plastic bawlhhlawh titawp rawh

Plastic hman nawn theih chu hmang nawn (reuse) ila, ṭangkaia chhuah theih chu thil dangah siam mai (recycle) ta ila. A sawngbawlna aṭanga a hmuh chhuah ang ang chuan intum chawpin mahni kea ding zo (sustainable) tura ṭan lak a hun ta. Chhungkaw tin hian lehkha emaw, puan lama siam thil khai nan ipte hmang tam ila, thil ei/fûn nan lehkha emaw, hnahthial leh changêl hnah hmang uar deuh deuh ang u. Ruai ṭheh apiangin no leh thleng sil theih ngei hmang thar leh ila, puipun nía sawhchiar leh thingpui in nan bungbel silfai theih leh chi ngei hman i uar thar leh ang u. He ram tihmelhemtu leh nasa taka tibawlhhlawhtu plastic hi titawp turin pheêgphe khua a tlai hma ngei hian inthurualin ṭan la ho sauh sauh teh ang u.

- Er. H. Duhkima