Written by
- Dr C. Lalengkima

Eng vangin nge US-in Pakistan a ṭan tlat?

Tun hnaiah India leh Pakistan intihthiam lohnaah khan Pakistan hi khawvel ram ropui US hian a ṭan deuh tlata hriatna lian tak a awm a. India leh US hi inṭhian ṭha tak angin lang mah se, US zawk hian India hi phatsat ang hial a sawina a awm a. US leh Pakistan inkungkaihna lam hi inbihchiang dawn teh ang.

Tun hma lama Pakistan leh US inkungkaihna

Kum 1947-a India leh Pakistan ten zalenna an neih lai vel khan khawvel ram hi khawvel pahnih lian tak tak, US âwn lam (Western Bloc) leh communist pawl USSR âwn lam (Eastern Bloc) khan an inṭhen phawk a. Khatih laia khawvel ram inepna lian tak (Cold War) khan khawvel ram hrang hrang inkungkaihna pawh nghawng chho nasa em em a ni. Khawvel Indopui Pahnihna tawp hlim, khawvel ram hrang hrangte pawhin zalenna neih chho hun, mahni inawp ram an nih chho mek lai a ni bawk a; kha Cold War boruak rit tak hnuaiah khan khawvel ram hrang hrangin US lam emaw, USSR lam emaw kha an âwn fur a. Khatih hun lai khan India ram ngei pawh hi zalenna nei thar (democracy ram) a nih avang leh Kumpinu ram awp hnu a nih avang khan US lam âwn tur a ngaih a ni. Amaherawhchu, khatih hun lai khan India ram hruaitute khan hun rei tak Kumpinu hnuaia awm tawh, zalenna boruak thar hîp hlim an ni bawk a, Cold War politics boruak rit tak kha hîp ve lo a, zâwl bik neih loh (non-aligned) an thlang ta a ni.

Khatih hun lai khan US khan khawvel hmun hrang hrangah lamṭang tur zawngin, NATO ang deuh sipai tha chakna hmanga inzawm khawm pawl CENTO, SEATO, ANZUS tihte a din a. Khatiangah khan India chu tel ve duh lovin, zâwl bik nei lo ram nih a thlang ta zel a ni. Cold War politics boruak rit tak karah Pakistan chuan SEATO leh CENTO chu zawmin, US thuhrualpui a ni chho ve ta a. Hun a kal deuh a, kum 1955-ah India leh a ṭhuihhruai Asia leh Africa ram ṭhenkhatte’n Bandung (Indonesia)-ah Afro-Asian Conference neiin, India hian ram rethei leh ṭhang lai hrang hrangte (third world) chu inthurualpuiin, khatih hun laia khawvel pahnih inep kara tel ve lo pawl (Non-Alignment Movement) an din a; kum 1961 khan Belgrade, Yugoslavia-ah Non-Aligned Movement summit (inkhawmpui) hmasa ber chu an nei ta rup reng a ni. Chuvangin, Cold War hun thim laia taka a thawhpui, a thurualpui a nih tlat avang hian US leh Pakistan inzawmna hi a thûk lo thei lo.

US-in Pakistan a puihnate

US hian Pakistan a thlawpna leh a ṭan zawkna hi a rei tawh khawp mai. Kum 1948-a Kashmir chungchang UN-a sawi a nih khan US hian Pakistan lam hi a lo ṭan daih tawh mai a lo ni. Tin, UN Security Council member atan pawh US hian Pakistan hi a lo ṭanpui tawh ṭhin. Kum 1971-a Pakistan political buai vanga Bangladesh a lo pian pawh khan US hian khawvel ram dangin Pakistan an dem lutuk lohna turin thiam takin UN-ah khan a dinpui a ni. India dem viau tur kha USSR-in veto hmangin India a pui ta hlauh zawk mai pawh a. A hnu lamah pawh hian kawng hrang hrangin Pakistan lakah hian chuan zâwldawhna leh duhsakna hrang hrang a lantir sawi tur tam tak a awm ṭhin reng a ni.

Sawi tawh angin, US hian Cold War hun thim ber laia amah àwntu Pakistan hi nasa takin a pui a; kum 1954 khan Mutual Defense Assistance Agreement an siam a, a hnuah Pakistan hian SEATO leh CENTO a zawm zui ta a. Pakistan hian US aṭangin ralthuam chi hrang hrang a dawng nasa viau a, US indo thlawhna ṭha F-16 hial pawh a lei thei a ni. Heng bakah hian ralthuam lama puihna leh tihhmasawna hrang hrang US hian Pakistan hnehah pe a, Pakistan sipaite training pein nasa takin a pui bawk. Kum 1965-ah phei chuan India leh Pakistan indonaah khan Pakistan lam hian US ralthuam an hmang ṭangkai viau tihte an sawi. Kum 1971-a India leh Pakistan indonaah khan India ep turin US lam hian a indo lawng lian (aircraft carrier) USS Enterprise pawh India tuipui, Bay of Bengal-ah a chhawp hiala sawite pawh a awm.

Mi tam tak chuan Pakistan hian kum 2001-a US-in Afghanistan-a Taliban ho an do dawn khan US ṭanpuiin, US lakah hian a inhlawh ang deuh a sawi pawh a awm a. Khatih hun lai khan Pakistan hian US kha thlawhna ṭumhmun, kawng leh lawng chawlhhmunte hmantirin, Al-Qaeda mi leh sate pawh a mansak a ni. He thilah hian US hian Paksitan hi nasa takin a pui a; an loan pek tur a hrênte chhuahsakin, US dollar billion khat lai a ngaidam a. Kum 2002-2013 chhung khan Pakistan hian US aṭangin dollar billion 26 hu ei leh bar leh ralthuam lama ṭanpuina a dawng bawk. NATO member ni si loah chuan ralthuam lama a thawhpui lian berah puangin, ralthuam tihhmasawnna kawngah nasa takin a pui a ni. He mi avang hian mi tam tak chuan Pakistan hian rawlrâla chetna thlawp mah se, US hian a pui tlat tiin an sawi zui ṭhin reng a ni.

India leh US inkungkaihna ve thung

Kan sawi tawh angin India leh US inkar hi tum hma lam Cold War hun lai khan a ṭha viau lo. India hian USSR lam a âwn avangin US hian a be ṭha ngai lem lo. Kum 2000 hma lam zawng, kum 53 chhung khan US President pathum chiahin India an tlawh a; hei hian US leh India inkar boruak ṭhat vak lozia pawh a tarlang chiang viau awm e. UN-ah pawh India kha US-in a ṭan viau lo va, US duhsakna a dawng viau lo kan ti thei awm e. Amaherawhchu, India ram dinhmunin ziaawm lam a pan chho ta zel a; ei leh bar kawngah pawh ram ṭhang duang tak a nih tâk hnu hian India ram pawh US hian nasa takin a duhsak chho ta viau mai. India Prime Minister Nahasimha Roa-a’n policy thlak thlengin, khawthlang lam pawh inzawmna thûk tak a siam zel a. Chumi boruak ṭha chho zelah kum 2000 khan US President Bill Clinton-a’n India a tlawh aṭang kha chuan India ram hi US President apiangin an tlawh ta a, Obama phei chu ṭum hnih lai a lo zin a ni. Hei hian US leh India inkar ṭhat tawhzia a tarlang chiang viau a ni.

Tunah chuan India ram chu Asia chhim lama China ral lian vengtu turin US hian a vulh lian mek e an ti a. Mak tak maiin kum 2006 khan khawvel barakhaih zawk turin US hian Civil Nuclear Deal siampui turin hma a la a; he thil hi a buaithlak a, a buaipui chhung pawh a rei viau mai. India hi NPT member a lo ni lo bawk a, US hian agreement a siampui mai thei lo. India a insiam danglam thei si lo va, US zawk, a ṭanpuitu turin an dante siam danglamin, 123 Agreement tiin khawvel mak tih khawpin kum 2008 khan deal a ziahpui ta a ni. Hei zet hi chuan India leh US inṭhian ṭhatzia a rawn tarlang chiang hle. A mak a makin US leh India hian an inṭhian ṭhatna an siam nghet chho ta zel a ni. A dik tak chuan India hi khawvela democracy lian ber, ram ṭhang duang leh chak tak a nih avang hian US pawh hian ṭhian ṭhaa siam hi a hlawkpui dawn tih a hai bik lo va, vawiin thleng pawh hian an inṭhian ṭhatna tihṭhat zel tum hian nasa takin an thawk dun zel a ni.

Tun hnaiah US-in Pakistan a tan zawk a mi?

Tun hnaia India leh Pakistan inbeihna, Operation Sindhoor-ah hian US lam hian Pakistan hi ṭan a deuh zawk, a ṭan vanga indo pawh tihtawp ni ta ang deuhte’n an sawi a. US hian India phatsanin Pakistan a ṭan zawk tih thawmte a awm a. Tin, indonaah pawh US thlawhna siam F-16 pawh hmang ang hialte’n an sawi a ni.

Amaherawhchu, US lam hian Pakistan hi a lang a pau chuan a ṭan ngam hauh lo. Tun hnaia Pahalgam-a thil thleng ngat phei chu rawlrâla che ṭhinte’n pawisawi lote an thahna a nih avang hian US tan chuan ṭan ngam chi a ni hauh lo. Amaherawhchu, indo a chhuah tak tak hmaa an inkar boruak ṭha lo titawp turin a ngen a ni. US hian tun hma lama hun khirh leh harsa ber laia a lama ṭanga lo ding tlat ṭhin Pakistan hi an inṭhian ṭhatna hi chu a la hre ve reng tih zawng hai rual a ni lo. A dik tak chuan Pakistan hi an ei leh bar dinhmun a chhiat bakah, khawvela hel pawlte vulh liantu anga ngaih a nih avang hian US hian duh ang takin a ti ṭha lutuk ngam hauh lo. Amaherawhchu, Cold War hun thim lai zawnga a tana lo ding tlat ṭhin leh kum 2001-a Afganistan a beih laia theihtawp chhuahpuitu a nih avangin Pakistan hi a la hre zui ve reng niin a lang.

Khawvel ram inṭhian ṭhatna kawng en hian tun hma lam inṭhian ṭhatna hi thlauhthlak ngawt theih chu a ni hauh lo vang. India pawhin Russia, kum tam tak a tana lo ding leh lo ṭan tlattu hi kawng hrang hrangah hian a thlauhthla thei bik bik miah lo. Russia-in Ukraine a rûnna chungchangah pawh India hian Russian demna ṭawngkam a chhuah duh meuh lo. Chhuanlam hrang hrang siamin, dâwt ni chiah si lo, thu dik em em pawh ni lo deuh hi a sawi kual vel ni hian a lang. Chutiang deuh chuan US pawh hian kum tam tak aṭanga inṭhian ṭhatna a lo siampui tawh Pakistan hi a thlauhthla mai chuan a rinawm loh. Amaherawhchu, India ram hi ṭhian kawm tlak zawk leh biak ṭhat tlak zawk a nih miau avang hian a ti chhe zui viau ngam chuan a rinawm lem loh bawk. 

- Dr C. Lalengkima