Ná ṭangkainate

Nâ hi a hrehawm a, tuar pawh a peihawm lo va, nâ neih loh dan ringawt kan zawng a, nâ kan neih pawhin tihdam dan ringawt kan zawng ṭhin a nih hi. Tun ṭumah chuan kan taksaa nâ kan neih leh kan taksain nâ a hriat ṭangkaina lam kan chhui thung dawn a ni. Medical term lam leh brain processing tih lam te, pain perception tih leh nociceptors tih vel lam sawi ri zui miah lovin, Zopa puan vengin nâ a zuk hmelhriat thiam danin kan sawi tâwng mai dawn a ni. Chuvangin, a medical term kan hriat ve ang ang pawh a chhiar a tih buaithlak mai mai avangin kan rawlh hnawk tawh lo vang. Mizo pa tan chuan Mizo ṭawng hlang hian a fiah zawk daih.

1. Mihring taksa hmâwr nâ ṭangkaina

Kan taksa hmâwr, kut zungṭang leh ke zungṭang hmâwrte hian nâ hi an hre hmain, han tihpalh hlek pawha a nat duh ṭhinzia chu kan hre ṭheuh a. Naupan laia thlasik zing khaw vawta pheikhawk pum bun lova han kal a, lung koa ke zungpui chhip chhuih nat duhzia te, tuboha kut zungṭang hmâwr chhut palh nat theihzia te kan hre vek a. Tuboha kut zungṭang kan chhut palh chuan rang em emin kan phawi a, kan thing nawr nawr mai ṭhin a, kan han hmuam leh ngawt ṭhin a nih hi. A va'n na thei ṭhin tak em!

Kan kut leh ke hmawr kan tipalh a, a hliam a, a pûn a, tum loh deuh maia kan han nawr/tauh palh zauh châng te hian, ‘Awihah siii haaa, siii haaa!’ kan ti a, ṭah châk deuh si, ṭap hreh deuh bawk siin kan han meng zîm nûr kual vel a, kan maimichhing a, kan chiau vawng vawng ṭhin a nih deuh ber kha maw. Mahse, nâ te hi kan taksa veng himtu ṭha tak a lo ni a. Kan kut leh ke hmawr hian nâ hre ta miah lo se, ke zungpui hmawr keh sawk khawpa chhuih pawhin a na dawn lo va, na lo tâ nã chu, pem mah se kan dîm thiam leh dawn lo va, a pûn ang a, a pân bul miat muat thei mai dawn a ni. Tin, kan taksa hian nâ a hriat avangin tih palh chuan a na dawn a ni tih kan hriat sa avangin tih palh lo hram tumin kan fimkhur hle ṭhin a, chu chu kan himna bul a ni bawk. Nâ hi hre lo ila fimkhur nachang kan hre lo deuh ngei ang.

Hliamte hi na miah lo se la chuan a enkawl pawh kan uluk lo ang a, a dam mai hlei thei lo ang a, a huaisual ang a, kan taksa hi ár huai lú an sawi ang maiin a pân so liai luai ngei ang. Thing kâk kar leh lung keh kâk kar zim deuhah te ke kan rap zep a, tâng nghet tlat lo tawk tur vela kan ven theihna pawh hi nâ kan hriat vang a ni a. Nâ hre lo ila chuan kan kut leh kete hi nghet tak tak, ṭhenawmte pun lova mahnia phawi chhuah leh mai mai theih loh tur khawpa nghet tein ka titâng fo ang a, ṭul lovah kan hliam pheng phung ṭhin ngei ang le.

2. Taksa chhung lam nâ ṭangkaina

Kan taksa chhung lama natna awmte hi nâ kan hriat vang leh na vak lo pawh a nawm loh ṭhin avangin eng vanga nâ nge tih hriata enkawla tihdam leh thuai kan duh ṭhin a. Pumpui leh a dang cancer te hi na miah lo se chuan cancer vei tih kan inhriat meuh chuan a lo nasa hle tawh ang a, nâ kan hriat vanga enkawla dam mai thei tur pawh enkawl pawha dam thei tawh lo tur thlengin kan hre lo ang a, a manganthlak lehzual hle ang. Kan natna reng reng hi a nat vanga hria a, enkawl a, dam leh ṭhin kan ni a. Nâ hi awm hauh lo se la chuan nâ tih pawh kan inhriat loh chuan a pawi hle thleng na nei lo awmin kan awm ang a, kan chhe thuai thuai dawn tihna a ni.

Ha nâ hi a nâ tih hre miah lo ila, na miah lo ta chu a ṭha lo chung chungin sa ruh seh nante kan hmang ang a, kan ha kan ṭhial thlawn nawlh nawlh mai dawn tihna a ni ang. A nat avangin kan dîm a, kan hmang ngam lo va, a him mai a ni si a. Kan thil ei kan ṭhial suala lei kan seh palh châng pawhin a nâ kan hriat dawn loh avangin dim nachang kan hre lo ang a, kan seh palh deuh reng ang a, kan lei pawh kan seh chhe zo viau mai thei bawk. Nâ kan hriat loh chuan sá pawh kan hriat dawn loh avangin, chaw sa lutuk te, thingpui sa lutuk te, thil dang ei tur sa lutuk leh thak lutuk pawh kan hre lo ang a, kan ka chhungin dam ni hmel a hmu meuh lo ang a, a chhe duh hle dawn a ni.

Kâwng nâ hi hre lo ta ila, na thei lo hmanin kan hmang ang a, kan kâwngin a tuar zawh loh thleng thleng rit kan la zel ang a, kan hman theih loh tawp thlengin rit kan la zel ang a, kan hman theih loh tawp chuan, upain 'Awmhmun randâng' an tih ang mai kan lo ni dawn a ni. Kâwng herh kan tih te hi a nat vang maia hria kan ni a, nâ hre lo ila herh lo awmin kan awm ang a, a chhe sawp duh ngawt ta ve ang.

3. Na dang leh a chhehvel

Hna thawh nan leh infiam nana kan taksa kan tih khawloh lam hi chu thukhat ni se, heng ramsa leh rannung tûr nei–rûl, khawmual kaikuang, tît ilo ten min han seh hian nâ kan hriat loh chuan min seh tih pawh kan hre lo ang a. Keia taiváng bu pawh dai darhin eng zat pawhin min seh se, a nâ kan hriat loh miau chuan a zâ pawh kan hre lo ang a, kan insehtir vak vak mai dawn tihna a ni a; a pawi duh ngawt ang. Nâ ber kan hriat loh miau chuan sakei nen pawh insual ila, kan ṭang rei thei viau mai thei. Mahse, ṭang thei miah lova kan awm leh thih a inrual thawthâng tawh ngei ang. Nâ kan hriat loh chuan nâ vanga mut theih loh a awm lo ang a, thihna khawp hiala nâah pawh mut a tui reng tho ang a; nâ vanga hna thawh theih loh leh hna ṭhulh a awm lo ang a, kan hnukin a fei phah chuan loh phei chuan kan mu hlumin kan inthawk hlum pheng phung mai thei bawk.

Phár natna veite hi an kut leh kete a pán bûl miat muat hlawm a. Hengte pawh hi a chhan ber chu an natna vanga nâ an hriat loh vang a ni ber. An kut hmâwr leh ke hmâwrin nâ a hriat loh avangin thil hriam leh thil sa laka an intihhliam palh pawhin an hre lo va, hliam leh pán an nei tih an inhriat hnu pawhin nâ an hriat miau loh avangin an vêng sêng lo va a dam thei lo va, a lo pán ral ta mai ṭhin a ni. Thil sâ an khawih palh pawhin a na si lo va, a sâ tih hre lovin an hûm reng a, an kutke leh taksa dangin a lo chhiat phah mai ṭhin.

Nâ ṭangkaina hi sawi sên a ni lo va, kan chhui sên loh thlengin a ṭangkaina a tam ang. Nâ lam chu thukhat ni se, nâ hre lo na nâ nâ chuan nuam pawh a hre lo ngei ang a, a buaithlak hle dawn a nih chu. Rilru lama hlimna leh lawmna lama nuam chu hre mah ila, taksa lam nawmna erawh a awm thei lo ang a, nupa thil thlengin a chawmawlh vek ang a, chawhnu bung leh tur peihawm loh takin a peihawm loh mai thei a ni. Taksain nâ a hriat loh miau chuan nuam pawh a hre dawn lo tihna a ni ang. Chuvangin, nâ hriatna tho hi nuam hriatna a nih chuan, nâ chu nuam siamtu bul kan ti thei bawk ang.

Pathianin mihring taksa a thuam dan hi a lo va ṭhain a lo va hausa em!

- PC Hmangaihzauva