Written by
- C. Vanlal Ruaia
9862569310

Chhiatna pumpelh nan

Leilung chet dan

Chhiatna leimin leh tuilian avanga kan tawrh ṭhinna, thihna thleng hial ṭhin hi a pawi hle mai. Thihna a lo thlen tawh hian chuan engkim a ni zo tawh a, kan tlai tawh ṭhin a ni si a. Hun lo la kal zel tur atan a invenna a nih theih nan a thuphung han sawi puat teh ang. Scientist Nigel Carlder (The Ressless Earth: New report of Geology tih ziaktu) sawi danin, kan awmna leilung hi a nih dan tawite han sawi hmasa ila.

Leilung chet dan (Pangea/Continental Drift theory te sawi rih lo ila) chet dan tlemte han sawi ila. Indian Ocean Plate-in Eurosian Plate hi Equator chhim lam aṭangin lo tawlh hret hretin Eurosian Plate chu a nawr ta a, a phur kâng a, a nawr chuar chu Himalaya tlangdung hi a lo ni ta a. Indian Ocean Plate-in Eurosian Plate a phurh kân chu phaizawl (plain) sang tak maiah a vawrh kâng a, chu chu Tibet ram hi a ni a. A nawrna point chuar sang tak mai chuan tlangdung Himalayan range a siam bawk. Indian Ocean Plate-in Eurosian Plate a nawr paha a sir khawthlang lam pang aṭanga a hrût/nêk chuar ramah chuan tlang ram chhengche tak tak mai a lo chuar a, khawthlang lam aṭanga nêk chuar a nih avangin chhim leh hmar zawngin tlangdung a thlûr phah ta sung a. A tlangdung inkarah lui a luang zel leh nghal a, chung chu Chin Hills, Aracan Yoma, Lushai Hills, Naga Hills leh China ram thlengin tlangdung tam tak a thlur sung mai a. Mizoram pawh development siam nan a remchang hle a, kan la tih ngei pawh ring bawk ila.

Khawthlang lam aṭanga nêkna (pushing force to eastward) a nih avangin Tectonic Plate-in a nawr a, a phurh kân avangin heng tlangdung kan sawi hi dan narânin tlâkdêng lam chu a khâm deuh zel a, chhuahchawng lam chu ram pharh ṭha a ni deuh tlangpui. Mahse, Tectonic Plate-in a rawn nawrna kawngah lei chhungril lung chang a rawn su ta a, kalkawnga nawi ral zo mai thei lo ho chuan leilung pawn surface thlengin a rawn nawr chhuak ṭhin a; chu chuan tlang sang deuh deuh a siam ta ṭhin a ni.

Leilung tuifinriat mawnga dûm leh chhâwl hnâwl inthuahthîp lei chhungril thûk tak a sa chin (hot bed) zuk thleng chinte chu pressure rit tak delhna avangin a lo muk em em a, lung chang takah a lo chang ṭhin. Meidil lei chhungril sáin a chiah khang leh ta te, Tectonic Plate-in a rawn nawr chhuah lehte chu lung chang tak tak a ni. Mahse, Mizoramah chuan chutiang lei chhungril sâ (hot bed) aṭanga lo kal chu hmuh tur a awm mang loh avangin Mizoram chu a leilung a naupang an ti ṭhin. S. Hlimen tlang lungpherahte erawh tuikeplung kan hmu ṭeuh mai a, tuifinfriat mawnga inphûm tawhte chu a nih ngei hmel a, a lung pawh a chang ṭha a, a lokalna a thûk tih kan hre thei ang. Tin, Mizoram leilung upa tura rin chu Khawchhak Tuipuiah hian sailungvar marble a awm ṭeuh mai a, heng lung chang tak tak hi khawi aṭanga lo lang nge erawh chhui chian a ngai a ni.

Aizawl ram leilung

Kum 1966-ah ram a buai a, India sipai sawisak avangin nun humhim nan khawpuiah raltlân tam tak an lut a, chu chuan khawpui a tiṭhang nasa em em. Khawpui chu plan miah loin, a remchan dan danin inhmunte pawh sem ṭhin niin a lang. Heng chungchangah hian Assam Land Settlement and Regulation Rules 1956-in residential area, inhmun, mihring chenna tur atan an sem zung zung a. Tualchher politician leh officer lianin ram awl an han dil a, surveyor-in an hre ve ta a. Sawrkar bawkin sawrkar ram mi challang hnenah an pe a, surveyor chu a hretu a ni. Surveyor chuan ram âwl LSC-ah siamin, a ram tak (land surface) awm lo thlengin an hralh a, chung LSC lem (thlarau LSC) lei ve si, a ram tak hmuh zawh loh a lêng ta nuai mai a ni.

Land Revenue Department hi siam ṭha tur chuan mi dik tak nih a ngai a, mi ṭha huaisen tan lo chuan mi hrem a theih loh. Mizoram sawrkar kal tate zawng zawngin an ram leilung enkawl dan a dik loh avangin Greater Aizawl Plan pawh khan harsatna a tâwk a, kawngpui sial turin compensation sang tak tak a ngai a, khawpui chhehvel hi milian ram a ni fai vek mai. Development project khawih turin ram him (ram âwl) a ngai a, Central lam aṭanga detailment project report (DPR) approve turin compensation kha hisâp tel a theih loh a ni.

Ramngaw suat rêm nghawng

Thingkung dinna tur awm lo lêkin inhmun an pe a, plan a awm lo. Tualchher politician (politics ethics hre lo) sûlhnu a ni. Ṭhenkhat laiah phei chuan tuihâwk luan kawr tur a awm lo va; tui kawngbo chuan leimin a siam ta ṭhin a ni. Khawpui ṭhang lianah chuan ram rem leh rem lo sawi lovin, hmasang aṭanga ngawpui vah ngai loh (virgin forest)-te chu an han chên phûl a. Thingkung lian tak tak leh upa tak tak, Chhura rualte’n leilung lama zung (root) an kaihin leilung a phuar khawmtu kal kawkalh nuk maite chu kan kih rual khan an lo thi ve a, an lo ṭawih/mawih thawrawng zo bawk. Ṭhâl leh nipuiah nisáin direct-in leilung a rawn hem a, ngawpuia phûl chuan phûl dî/thlawhna hlo/Japan hlo a lo tla a. Heng hruizâm hian fûr chhung chiah an daih a, ṭhâlah chuan an ro zo va. Thingzung ro chuan leilung hnâwnna a pe thei si lo va, a leilung chu a thâwp zo va. Thingzung mawih pawh sûlrûl leh rannung ten an ei zo va, a lo thawrawng a, fûr ruah a rawn sûr ṭeuh mai chuan leimin mai loh chu hmabak a awm lo.

Khawvel lum zel (global warming)-in khaw awm dan a tidanglam em em a, khaw awm dan (climate) pangngaia ruah rawn sûr zeuh zeuh a, sûr tam tial tiala inla dam chho tur kha leilung thâwp takah ruahtui a lut a, a inzo lo va, thingzung man khawmtu awm si lo, an min ta ṭhin a ni. Remal Cyclone May ni 28, 2024 pawh khan ṭhâl khawro hnu chiahah a sûr hnem ta lutuk a, a sûr tlaivar zankhua zak mai a; a sûr dan kha lo chîk tan chuan Aizawl chu ngaihtuahawm tak a ni. Thingkung awm lohna veng leilung chu lianpui puiin a che mai dawn a ni.

Thing hi thlasikah a hnah aṭangin tui a la a, nipui (monsoon)-ah chuan a zung aṭangin a inchâwm thung. Thlasika chhûm boruaka thlawk tam tak chu thing hnah vawtin a lo hîp a, ‘Dai a tam‘ kan ti ṭhin. Hnaha tui chu a kungah a pe thla a, rangva vawt pawn a hîp a, kawmba a far tluk tluk ṭhin a ni. Lamkhuang buk lian deuhte hian tui gallon tam tak zan khatah a hîp ṭhin a, a zung (root)-ah pe thlain, lei a tihnawng ṭhin a, lei hnâwng chu hnuai lamah a lut thla zel a, kawr têah tuihnaah a rawn innêk sâwr a, tuihna a lo ni ṭhin. Leilung a thâwp thei lo a nih chu.

Tectonic Plate sâwina (push) kan tih kha a pawimawh em em mai a, khawimaw laiah leikawmzai te, mual nâk ṭhenkhatah lei thâwp (loose soil) leh lei mê ṭiau nena inpawlhte a nawr khawm ṭhin bawk. Heng lei mê leh lei thâwp (loose soil) hi khawih chêt emaw, hâl fai emaw chuan a che ngei ngei ṭhin. Chutiang lei nghet lo chu Aizawl khawpuiin a luah chhungah hian hmuh tur a awm nual a ni. Tunah phei chuan Mizoramah hian hriat tham loh lirnghing der der (tremling) a awm reng thei a. Kum 2020 June ni 21 ‘Lalmanga nu lâwm rawih ni’, âwkin nî a lem ni tak khan Mizoramah tlaiah lir a nghing a, epicentre chu Mizoram hmar lam Suangpuilawn tlangdung ni ta maiin ka hria. Mizoramin kan la hriat ngai miah loh, Mizoram chhungah epicentre a lo awm ta a nih chu. Hemi avang hian a tlangdung zawmpui Khawbung tlangdung chu a nghing ta sek a nih kha, kan la hre vek ang chu maw.

Global warming

Khawvel lum hian season tidanglamin, thlipui, ruah, rial, ṭêk, leimin, khawkhêng te hi a rawn thlen mai thei tawh. Latin America-ah chuan ‘El-nino’ khawlum vanga ram kâng ngawt mai te, thlipui nasa lutukin bawng rual tla lai mual hran daiha a thlawh bo te a awm ta ṭhin a ni.

May ni 28, 2024 zana Remal Cyclone lo thlen hmam kha May thlaah khan ruah kha a la sûr tam lo. Ṭhâl khua a sang a, khua a lum em em bawk a; ruah hmasa a ni mai. Ruah hmatâwng khatianga a han sûr zankhua a, châwl lova a bei leh barh barh mai kha chu, pawi a khawih mai awm mang e, tih tur chu a ni. Khatianga ṭhala sûr nasa kha Mizoramin kan la tawng ngai lo. Ngaihtuah ang ngeiin chhiatna hmun hrang hrangah a lo thleng ta a ni.

Global worming hi mihringte hian kan tidam thuai dawn lo va, Equatorial belt ram lum thlipui Hondurus vela tleh (bawng rual pawh la thei) ang kha kan hnaih ve thei a ni. Chuvangin, fimkhur taka kan nun a ngai. Sawrkar pawh hian rorelna khawl (administration) post pawimawh Deputy Commissioner, Disaster Management, AMC Chairman-ah te hian chuan dan hmang thiam (discreationary power) hriate dah se la.

Global warming bikah hian Mizoram pawh tlem lai deuh aṭang khan thing zaina (chainshaw)-in Mizoram a thleng a, mi pakhat chauhin thing a zai theih a, kih thluk tawpa zai nghal a ni mai. Thing lian leh sang deuh chu khâm thing thlengin suat rêm a ni. Hei hian Mizoram khua a tilum nasa em em a, ruahsur dan pawh a tidang lam. Thosi a titam a, khaw lo lum thut hian ran hri pawh a rawn lentir ta chiam chiam mai a nih hi. Thing lian deuh apiang mai kih thluk a ni a, sava ṭhenkhat, thing sang lama cheng ṭhin irliak te, bêmkâwng te pawh an thlawh bo zawh vek tawh hi. 

- C. Vanlal Ruaia, 9862569310