Written by
- Joel Lalbiakkima

Artificial Intelligence khawvelah zirna

Kum 2024-a Physics Nobel Prize dawngtu, artifical intelligence (AI) khawvela an hotupa ber (godfather) anga an sawi Geoffrey Hinton-a hian AI ṭhang chak takin zirna a ngawng dan tur a sawi fo a. Zirtirtu pangngai (tutor) aiin AI hian a let eng emaw zatin a la zirtir thiam zawk ang tih hi a ngaih dan a ni a; programming/coding phei chu college/university-a undergraduate course-ah telh a ngai lo thuai ang tih thlengin a sawi a ni.

Tun hnai mai khan tech company lian IBM chuan AI an hman avangin thawktu 8,000 zet mai an chawlhtir thu an tarlang a. Khawvela company lian dangte pawhin AI an hman avanga thawktu ṭhenkhat an chawlhtir thu chanchin tharah hriat tur a awm ta fo mai. AI hian zirna leh eizawnna eng angin nge a nghawng zel dawn tih hi chhut chian ngai tak a ni ta.

Restaurant ṭhenkhatah chuan waiter atan AI robot an hmang ṭan tawh a, dawr ṭhenkhat chu nghaktu mihring tel loin an kalpui ṭan tawh bawk. India rama airport lian deuhahte heng hi kan hmu fo awm e. Tui, theitui leh nepnawi (chips) zawrhnate chu a nghaktu mihring tel loin an hûng thleh thluah tawh a, touchscreen kaltlanga duh kan thlan hnuah Gpay/card hmangin pawisa kan pe a, kan lei duh chu a rawn tawlh chhuak mai tawh a ni. Hmunphiattu ngai loin robot an hmang a, chhum lo chat loin robot te chu an tawlh kual reng a, bâl awm apiang an hrût fai zung zung tawh mai a ni. KFC leh restaurant lian dangah pawh a nghaktu hnena order va siam kher a ngai tawh lo a, khawl hmangin order kan siam a, a man kan pe a, a zo der. Kawng tam takah khawl thiamna hian mihring a luahlân mek tih chu a chiang a ni.

US-a doctor (pulmonologist) pakhat chuan AI thil tih theihzia X hmangin a tarlang a. A damlo enkawl mek awm (chest) x-ray thlalak chu AI khawlin rei lo te chhunga a hriatthiam thu leh a natna pawh a sawi theih thu a tarlang a, fiamthuin “Ka hna ka chân dawn,” a ti zui. Ni e, AI khawl chuan x-ray thlalak tam tak a neih tawh sa nen a lo khaikhin a, damlote nat dan chanchin pawh a sawi zung zung thei tawh a ni.

Mizoram sorkar pawhin e-office kan hmang ṭan a, lehkha phêk ken kual ngai loin khawl hmangin office hna kan thawk ṭan ta. Hetiang hian kal zel ila, peon leh dâk keng kualtu (dispatch rider) kan mamawhna hi a tlahniam dawn a, mihring thawh tur a tlem tial tial dawn tihna a ni. Office kan kai dan pawh khawl (Kai app) hmangin kan chhinchhiah ṭan a, chawlh kan lak zat te, kan hnathawh ṭhat leh ṭhat loh (ACR/PAR) pawh khawlin a hre vek tawh. Hlawh (pay roll) siam tur mihringte hi kan la mamawh zel ang em? A nihna takah phei chuan, department office hrang hranga thawktu awm lo pawh hian khawlin chhinchhiahna (data) a neih sa hmangin pay roll chu hmun khat aṭangin kan siam thei vek tawh lo’ng maw?

Chhinchhiahna mumal hi tuialhthei chhuak thar ber a ni (data is the new oil) an lo ti mathlâwn loin, khawlin data a neih ṭhat poh leh mihring kan mamawhna a tlem tial tial dawn a, chumi kawng chu kan zawh mek a ni. He tuialhthei data-in khawvel a kaihhruai nasat dan hi chhût peih tan chuan turu tak a ni a, social media lama thil kan upload nasatzia te ngaihtuahin, Elon Musk-a te, Mark Zuckerberg-a te an hausa thûr thûr hi thil mak a ni lo. An khawla tuialhthei hman tur data (kan chanchin, thu leh hla, thlalak, video, etc.) kan pe hnem em a ni.

A chunga kan sawi, IBM-in thawktu a chawlhtirte pawh khi hna tluang pangngai thawktu an ni tlangpui. Thawktute inkaihhruaina (administration) lam – office kai dan, chawlh lak, etc. buaipuitu te, pay roll siamtu te, document che vel khawihtute an ni a; mihringin a tih kher ngai loa AI khawlin a thawh theih tawh khawihtute an ni tlangpui. Kan hriat tel tur erawh chu, IBM chuan thawktu dang eng emaw zat a lak belh ve mek a, an inchhâl dan takah phei chuan an chawlhtir aia tam hi an lak belh a, an lak tharte thawh tur erawh chu a dang tawh thung.

AI hian hna tam tak luahlân tawh mah se, mihring thluak finna leh themthiamna (creativity) te, thil thar (innovation) duan chhuah thiamna te chu mamawhna a sang telh telh thung a, chung thawk tur chu company liante’n an zawn mek leh an la zawn zel tur a ni. Hna thawh tur kal tluang pangngai, mihring thiamna bik mamawh lote hi chu AI hian a luahlân mek a, a la luahlân zel dawn bawk niin a lang.

Zirna hi engtin nge  ni zel ang?

Zirna chu kan mamawh reng dawn a, tun hma zawng aiin kan mamawhna a sang telh telh dawn. A chunga kan tarlan takte khi khawvel kalphung a nih avangin kan zir dan erawh chu kan siam rem a ṭul niin a lang. World Economic Forum chuan kum zabi 21-naa zirlaite’n thiamna an mamawh chi hrang hrang a tarlang a. Ṭhen thumah ṭhenin, chungte chu – Foundational (ziak leh chhiar thiam, chhiarkawp, computer leh IT lam, sum enkawl dan), Competency (thluak themthiamna, thil thar ngaihtuah, harsatna sutkian, mi dang nena thawh ho thiam), Character (hruaitu ṭha, insiamrem thiam, mi ningkhâwng hrethiam, etc.) te an ni.

Heng zingah hian a lungphûm (foundational) lamah chuan kan ti ṭha thawkhat viau a, ṭan lakna tur tam tak awm mah se, a tih dan kawnghmang kan hria kan ti thei ang. A pahnihna competency hi tunlai AI khawvela kan mamawh tak chu a ni. Kum 10/15 a liam leh meuh chuan vawiina hna nia kan ngaih tam tak hi mihringte tan thawh tur a awm tawh lo ang a, kan la hriat ngai loh hna thar eng emaw zat a piang bawk ang. Chu khawvel inher kara dingchhuak tur chuan thluak themthiam, thil thar ngaihtuah dan thiam (creative & innovative) kan nih a pawimawh hle dawn a ni. Kan zirna kalpui dan hian chumi kawng zawh tur chuan min buatsaih em tih hi kan inenfiah a ṭul hle awm e.

Email service lar hmasa Hotmail siam chhuaktu Sabeer Bhatia chuan India leh khawtlang ram zirna inan loh dan heti hian a sawi, “India ramah chuan mi thupek (order) hnuaia thawk turin kan inzirtir a, US-ah chuan thu petu ni thei turin an inzirtir thung. India ramah chuan zirtirtute’n thil awm sa an ziah chhuahtir a, a awm sa nena a inan lohna leh sipel dik lo endik reng rengin an buai a, US-ah chuan zirlaite chu an ngaihtuahna puang chhuak ngam turin an zirtir a, sipel dik lote chu engah vak an ngai lo.” Hei hi ngaihtuah tham fe a awm. Zirlaibua awm sa hi kan thiam a ngai a, mahse, chumi ngawr ngawr buaipui chuan kan hmanhlel ang tih a hlauhawm. Kan zir aṭang hian ngaihtuahna thar nei thei tura kan inbuatsaih a ngai a ni.

Sorkar hnain min daih loh thu hi kan sawi nasa khawp mai a. Sorkar hna lian tak tak thawkte pawhin zirlaite an fuihna chu–sorkar hnain min daih loh avanga mahni kea din a ṭulzia a ni ṭhin. Entrepreneurship kan sawi nasa a, hma pawh kan sawn viau niin a lang; thil lawmawm tak a ni a, tun aia kan ṭan lehzual deuh deuh pawh a ṭul. Mahse, entrepreneurship-te hi BA zawha seminar/workshop kaltlanga thiam mai chi a ni lo a, pawl hniam zawk kan zirlai aṭanga rilrua tuh a, ṭhan hnan chi zawk niin a lang; inkhel thiam tur pawh naupang tê an nih lai aṭanga kan chher ṭan ṭhin ang hian. Thu maia inzirtir loin a taka tih dan kan inzirtir a ṭul ang.

AI chuan min chîm ta sa sa a, kan hman ve a ngai. A tel loin khawvel a kal thei tawh lo. Zirlaiin a hmang a, zirtirtuin note/study material siam nan a hmang bawk a. A hmangtu ringawt ni loin, a siamtu kan nih ve a ngai a, AI khawlin a thunun ni mai loin, AI thunutu kan nih ve a ṭul dawn a ni.

Fimkhur a ngai

AI hian hna tam tak a chawlhtir mek a, a la chawlhtir zel dawn niin a lang a; chutih rual chuan, hna thar tam tak a siam bawk. AI khawlin a thlak mai loh tur pawh hna tam tak a awm ang. Hna siamtute’n hemi hre reng chunga hmathlir kan neih a pawimawh hle. AI chu lo vul viau pawh ni se, khawvela kan awm chhung chuan mihring kan pawimawh ber a, AI avanga hna chân an awm dawn avangin thawh tur dang kan ngaihtuah tel a ṭul. Thawh tur nei lo kan tam chuan ram leh khawtlanga a nghawng natzia kan hria a, kan fimkhur a ngai a ni. Tunlai changkanna mila hna kan siam a ngaih dawn avangin a thawktu tur pawh kan tihchangkan ve zel a ṭul a, chumi tur chuan kan zirna tluang pangngai te, skill development kan kalpui dante pawh kan insiamrem zung zung a pawimawh hle dawn a ni.

Kan sawi nasa hle mai a, insawiṭhaihna pawh a ang lek lek mai thei. Mahse, kan hmu tlang a, hei hi kan khawvel kalphung chu a ni si. AI hi ṭhang chak viau mah se, theih chin (limit) tam tak a nei a, chu lam pawh chu sawi fe tham a awm thei ang. Mihringte inkara inngainatna te, inlaichinna ṭha te, kan inthlamuan tawnnate hi AI-in a pek theih loh a ni. AI khawlin x-ray thlalak hrethiam mah se, doctor leh nurse te thiamna baka an kut dam dap leh an thlamuanna awká te chu a hen zo chuang lo ang. Thil tam tak ti thei mah se, mihring thluak finna leh remhriatna aṭanga siam chhuah tho a ni tih erawh chu kan hriat chian a ngai a. Râlthlir mai loin, AI nena han thawh ho dante pawh kan zir deuh deuh a ngai dawn a ni.

- Joel Lalbiakkima