HMATIANG SAWNIN
Zo fate tana hmêl mâwkna lian tak chu kan hnam lungphum sâwi nghîna a awmna hi a ni. Hnam dangin an neih ve loh leh kan hnam bila kan lo neih reng ṭhin aia upa zahna leh tlawmngaihna te pawh tunah chuan hmuh leh hriat tur a awm tawh meuh lo. Tun hmaa ‘Chhawrpial rûn i iang e’ kan lo tih ṭhin kha tunah chuan suangtuahna mai chauh a lo ni zo ta! Hnam kalphung a danglam a, kan vantlang nun a lo inthlak bawk a, kan sakhuanna pawhin hnuhnang a nei thei ta meuh lo zawng a nih hi.
Lungphum tih hi Sap ṭawng chuan ‘foundation’ tih a ni. Foundation hrilhfiahna pathum a awm a: organization, base or starting point tih leh concept or principle tihte a ni. Kan han sawi uar duh ber chu concept/principle hi a ni. Eng thil pawhin ruangâm a din dan leh a nihphungte a vawn reng theihna tura thurin nghet tak neihna tiin sawi ila a fiah thei mai awm e. Chumi chu pawl zawng zawngah leh a huhoa thil tihna reng rengah a pawimawh lai ber, a chhungril ber a ni. Mizote zingah hnam bil hrang hrang angin awm mah ila kan Mizona ber chu pi leh pute aṭanga kan chhawm Zo nun ze mawite kha kan inphuar khawmna pawimawh ber a ni. Chu chu vawiin thleng pawha kan nunpui tur leh kan par chhuahtir fo tur pawimawh ber a ni a, hnam dang laka kan danglamna pawh a ni.
Ṭum khat chu Lunglei aṭanga Aizawl ka kalin zan dar 8 velah Millennium Centre tual kan thleng a, ka innghahna tur Zemabawk lam pan tur chuan bus a awm tawh loh avangin two wheeler hman tur ka zawng a. MC gate kiang maia two wheeler lo ding, a khalhtu helmet khum pawh a eng (yellow) ni ngeia ka hmuh avang chuan, “Zemabawk thleng saw engzat nge ni ang?” tiin ka zawt nghal a, chuta min chhan dan mawlh chu ka theihnghilh thei lo. Hetiang hian min chhang a, “A mak mang e aw, he laia two wheeler nena ka din avanga two wheeler taxi anga min han ngaih ngawt mai. Ka helmet khum hi en chiang ve ta che maw le,” tiin min chhang a. Amah chu kum 20 -25 vel a ni ngei ang a, a ṭawngkam erawh a upa hle mai. A helmet kha streetlight eng hnuai chuan a eng ni ngeiin ka hre tlat si a!
Aia upa zahna hi kan nei lo tial tial a, kan zak lo tial tial a, technology hrang hrang a rawn chhuah zel bawk avangin a hre lo zawk leh a thiam lo zawkte chu kan bet tial tial zel. Chu chuan kan khawtlang nun a tinuam lo a, pawl anga thawhhona kawng hrang hrangah pawh harsatna a thlen ta fo mai. Keini aia kum upa zawk, a bik takin kum 60 pêl tawhte chu rî an hriatna a lo chak tawh lo a, an khawhmuh a lo fiah tawh lo bawk a, an taksa pawh a awngrawp ṭan bawk avangin ṭhalai ṭhenkhat hi chuan chutiang an harsatna chu kan hriat hmaih fo ṭhin a ni.
Kum 70 vel kal liam taa ram pawn, Mizoram pawn lama Mizo hnam lo tihmingṭhatu mi tlemtête chanchin a ngaihnawm ṭhin ngawt mai. Hnam dang karah lehnghal khati taka hnam tihmingṭhatute kha vawiinah hian kan theihnghilh mai a thiang hauh lo ang a, an sûlhnu kan chhui fo pawh a ṭha awm e.
Mizoram pawna Mizote’n zirna avanga kan pan khawm ber Shillong khawpuia kum 1935 vela RK Hranga chanchinte kha a ropui ngawt asin. A kal tlai avangin a ṭhiante ei rawngbawlsak chungin a zir ve a, chuti chung chuan exam-naah a sang berah a awm a, scholarship a dawng zui bawk. Chutianga lehkha thiam thei tak a ni tih Rev. Phillip-a’n a lo hriat chuan duhsakin, thla tina cheng 5 hlawhin biak in chowkider-ah a ruai a, chumi aṭang chuan a khawsa thei ve ta deuh a. Shillong-a lehkha a zir lai hian Boy Scout lamahte a inhmang a, Assam rama zirlaite zinga King’s Scout hmasa ber, proficiency badge dawng pha a ni. All India Scout Jamboree, 1937 January thlaa Delhi-a neihah contingent leader niin Assam ram zirlaite aiawhin an zuk tel a, India rama pumpuia Boy’s Scout ṭha berah an lo puang nghe nghe Heng bakah hian intihsiakna chi hrang hrangah pahnihna leh pathumna lawmman an la nual a, morse signaling-ah pakhatna an ni bawk.
Chutianga ṭhiante hnena inhlawhfa chawpa lehkha a zir lai chuan mahni inthununna dan zawm tur sawm a insiam a, chung mahni inthununna dan a siamte chu:
1. Mei zûk loh tur
2. Zu in loh tur
3. Cinema en loh tur
4. Kuai/kuhva ei loh tur
5. Hma taka muta hma taka thawh tur
6. Chaw vawi 32 ṭhial ziah tur
7. Zingah khelmual tlân hual ziah tur
8. Khelmual tlan hual zawhah tuisik khawha inbual ziah tur (thlasik pawh ni se)
9. Ngaihzawng neih loh tur
10. Inkhawm hun pelh loh tur
Heng vang hi a ni ngei ang a, Shillong-a kum ruk a awm chhung khan dam lohna vanga class ṭhulh a nei miah lo. Lehkha zir chungin tonic solfa a zir bawk a, kum hnih chhungin elementary leh intermediate certificate a dawng a ni.
RK Hranga hi Mizo zinga major kai hmasa ber a ni a, kum 1950-ah major a kai. Kum 1954 khan civil service lamah inletin, Indian Frontier Administrative Service (IFAS) hna hawn tharah a lut a; Mizo zinga assistant political officer nemngheh hmasak ber niin, NEFA (tuna Arunachal Pradesh), ram hnufual takah khuan ‘sapte’ mawhphurhna chelhin hmasawnna beihpui a thlak ta a ni. IFAS officer hna kum thum chhung mittlung taka a thawh hnu chuan NEFA rama lawmman sang ber Gold Medal dawng hmasa ber tura thlan a ni a; amaherawhchu, a thawktu mipuite’n hamṭhatna an hmu lo tur chu dika a hriat loh avangin Gold Medal a dawn tur chu pawm loin, a aiah mipui mamawh ber chi (aalt) man awm loa mipui hnena sem zawk turin sorkarah a ngen a, a ngen ang chuan mipuiah chi chu sem a ni. Tangkapui pawh chu Assam Governor Fazl Ali chuan Maj. RK Hranga chu a hlan leh ta tho bawk.
Major RK Hranga chanchin hi thui tak sawi tur a awm. A awmna hmun apianga Mizo taka a nun a, Mizo taka engkim a tih avang leh tlawmngaihna nunpui tlattu a nih avangin fak leh chawimawi a hlawh thei zel a ni.
Keini ṭhangtharte hian kan hma lam hun atana inbuatsaihna ṭha kan neih a pawimawh. He hnam, ruihhloin a ei chhiat mek leh thinlung siamṭhatna mamawh takah hian kan puanven sâwi chhîng ila, kan ram neih chhun Zoram tan hian nghet takin i ding tlat ang u. Kan Zo nun ze mawi ral lek lek tawh hi kal hmasate thâwm avang hian tihdamin lo awm leh mawlh se la, hmatiang sawnin pheilai i vâwr leh ang u. Tichuan, he kan hnam lungphûm hi nghîng tawh ngai lo turin a lo nghet lehzual ngei ang.
- Mahmuaka Chhakchhuak