Written by
Zothansangi Hmar

Contract hna thawh chhiat

Mizo hnam hi hnam rinawm, buh seng laia ṭhenawmte buh vûi mahni lo lama lo uai lut pawh dah lêt thlap ṭhin, kawngka pawh kalh ngai lo hnam kan ni ṭhin a. Nimahsela, politics kan hmelhriat hnu, district council leh union territory hun lai aṭang tawh khan han inen lêt ila, mi dang tana ṭha duh aia mi dang kher ching, huamhap leh mahni ṭânghma ringawt haite pawh kan ang zo ta.

Sawrkar a inthlak apianga mi tam tak buaipui chu contract hna a ni a, kan rama infrastructure hrang hranga kan neih ho hi chutianga thawh chu a ni. Mimal in tur kan saka kan uluk em em laiin, sawrkar suma sak a nih avanga ei theih tur ringawt kan ngaihtuah ta mai hi a mak a, a Mizo lo a, a Kristian lo em em bawk. Contract hna a nih chuan hmuh tuma bei nasa sa kha hralh (sublet) leh tuma buaiah kan ṭang fo a, hei hi chu tu sawrkarah pawh thil thleng vek niin a lang. Contract pek chhâwn hi contract inremna an siam dan azir a ni a, mahse, a hnathawh tur (project) azirin hralh chhawn phalna provision awm leh awm lo a awm niin a lang. Dan anga hralh chhâwn pawh chu lo ni the rêng se, kawng lakah sum leh material eng emaw zat a bothlau ṭhin a, chu chuan project ṭangkai tur tak tak a tihlamzuih ṭhin. Hemi chungchang kher hi chu sawrkar hnathawkte pawh hian an sawi thui duh ngai lo hle niin a lang a, ualau taka contract hralh hi kan tam telh telh emaw tih tur a ni. Tin, sawrkar thar kan neih apiangin contract ualau taka hralh chhawn chungchangah hian tu sawrkar mah hi an inbei na tak tak ngai meuh lo.

Hemi chungchang hi mipui tam zawk hian kan vei tâwk lo hle a, a nih dan tur rêng emaw kan ti zo tawh pawh a ni mai thei. A chhan ber nia lang chu, kan mimal dikna leh chanvo kan hriat tawk loh vang a ni a, contract hna thawh chhiatin a nghawng nasatzia hi a nawlpui hian kan ngaihven lo hle. Chutiang kawnga Mizoramin a tawrh tawhna entirna pe ila:

Kum 2013 khan Rashtriya Uchchatar Shiksha Abhiyan (RUSA) centrally sponsored scheme (CSS) hnuaiah Mizoram Engineering College, Pukpui (Higher & Technical Education Department hnuaia mi tur) din tum a ni a, project hna thawh nan cheng vbc. 26 (central leh state-in 90:10 ratio) dah a ni. Chu Engineering College-ah chuan Civil Engineering, Electrical Engineering leh Mechanical Engineering zirnate awm tura duan a ni a, DPR (detailed project report)-ah chuan piangphunga rualbanlote lawilenna tur (ramp), wheelchair, earthquake resistance (lirnghing laka invenna), tui supply ṭha tak, a panna kawng ṭha leh changkang tak, teaching faculty leh a dangte awm tura duan a ni. Nimahsela, a taka sak a nih meuh chuan Boys Hostel-te chu khum pahniha ṭhen a ni a, bathroom chhuat, corridor-te leh a chhuatte chu a khi nasain a rualrem lo em em.

Mizoram Legislative Assembly-a Subject Committee II chuan hei hi endikin House-ah report pawh a pe tawh a. A hmuna chhanna an dawn dan chuan, a bul hnaiah lung lakna (quarry) a awm thu leh, a bul hnaiah gelatin hâl vanga khi niin an sawi a (bang erawh a khîk phah bawk si lo a ni awm a). DPR-a an ziah anga lift, ramp leh a panna kawng, electric leh tui connection te chu mumala hmuh tur a awm lo. A hlawk lai, building va sak uaih mai kha kan tuipui lai ber chu niin a lang. A tawi zawngin, he Engineering College, kan ram tana ro hlu ni tur leh ṭhalaite hmasawnna nasa taka thlentu tur chu tun thlenga chhawr ṭangkai lohin a awm a, a pawi vawng vawng a ni.

Assembly-a Public Accounts Committee report behchhan bawkin entirna dang pe leh ila:

Mizoram sawrkar department hrang hrang sum hman dan audit-tu, Comptroller General of India Audit Report-a a lan dan chuan, kum sawm chuang liam taah khan Ministry of Tourism chuan State Institute of Hotel Management (SIHM) din nan cheng vbc. 10 a rawn a sanction a, Tuirial kawng, Bung Bangla-a sak tura ruahman a ni. A sak hna chu kum 2007 leh 2011 chhung khan thawh a ni a, cheng vbc. 8 chu Academic leh Administrative building, Boys Hostel block leh Girls Hostel block bakah, a kawt tual vel siamna atan hman tura ruahman a ni. Pawisa chu PWD kutah hlanin kum 2013 khan hna an zo a, kum 2015 May thla khan PWD chuan Tourism department kutah a hlan. PAC-in a hmuna a zuk tlawh chuan, in sak tawhte chu a awngrawp tawh hle tih an hmu a, Girls Hostel block bik chu Shivalaya Construction Company Pvt. Limited-in kum 2019 aṭang khan thla tin Rs. 50,000 chawiin an lo luah a nih chu! Chei thar leh a ngai nasa hle a, nimahsela, a chei thar lehna atana cheng vbc. 2.1 dilna chu sum harsatna chhuanlamin sawrkarin a pe thei ta lo. Chumi hnu chuan kawng hrang hrang dap a ni a, Trade Promotion Council of India kuta hlan mai ni se tiin thutlukna siam a ni ta a ni.

Ministry-in cheng vbc. 10 pek tura a ruahman aṭanga vbc. 2 chu zirlaite zirna hmanrua leina atana tih a nih avangin pek chhuah a ni ve rih lo a, hei hi Institute a taka kalpui a nih hnu chauha pek chhuah tur a nih vang a ni. Kum 2013 khan Tourism Department chuan SIHM-a thawk tur hna 22 siam turin rawtna a siam a, DPAR chuan he rawtna aia tlem post 19 siam a phalsak. Chu pawh chu sum harsatna chhuanlamin sawrkarin a pawm leh lo bawk. Kum 2019 khan sawrkar chuan post 32 siam a phalsak nâ-in, Covid-19 vangin sum harsatna chhuanlamin post hi a taka siama hna lak a awm lo a, Tourism Department chuan Ministry kuta cheng vbc. 2 la awm chu dil chhuak turin hma a la lo a, state sawrkar pawhin pek turin ruahmanna a siam hek lo. Chutiang a nih avang chuan cheng vbc. 8 senga SIHM din tura ruahmanna chu awmze nei loah a chang a ni ber a, thil ṭangkai tak tur, engmahloah kan chhuah a ni ber.

Heng entirna pahnih chauh aṭanga lang ta chu, DPR hi sum siam nan chauh kan hmang ṭhin emaw ni tih mai a awl. A thuin ṭha tak tak kan siam a, chumi azir chuan ministry hrang hrangin cheng vaibelchhe tam tak an rawn release a, nimahsela, a lo thlen chuan DPR ang ni loin, component hrang hrang kan thlak danglam leh ṭhin niin a lang. Heng kan ram hmasawnna tura project a thua ṭha tak taka a duan, mahse, contract tih kual kawi vanga mimal hlawkna tura lut leh ta ṭhin hi engzat tak awm ang maw? DPR hi sum hmuh nan, sum sawi chhuah nan chauh em ni kan tih ṭhin? Kan sawi tâk ang hian infrastructure project tam tak chu a zûzî a, a infrastructure kan tihchhiat bakah, a hmunhma lah chu a ṭha ṭha kan thlang bawk si a. Khawi emaw hmun ṭha takah luah leh mang loh tur in lian pui pui kan sa a, kan ram leh hmunhma ṭha kan sawisak dan hi chu inen let kan ngai tak zet a ni.

Heng thil pamhmai tak tak thleng leh ṭhin hi mipui hian kan ngaimawha kan do a hun tawh. Kan veng leh khuaa public infrastructure din a nih dawn chuan lo ngaihven tlang ila, kawng a ni emaw, zirna in, infiamna hmun emaw, vantlang zun in tur pawh ni se, lo vil ve ila, DPR thlenga hriat ve i tum tlat ṭhin ang u. Chu chu kan right a ni a, tute’n emaw ka theih tak emaw tia an ei mai mai tur a ni lo. Dawra sahbawn Rs. 10-a kan lei hian chhiah kan pe ṭheuh a ni tih hre rengin mipuite hian heng lama vantlang thil ṭha kan neih theihna tur hian kan aw-ká hian awmzia a nei thei a ni tih hi hre thar leh ila, Mizo takin, Kristian takin kan ram hi i hmangaih thar leh teh ang u.

- Zothansangi Hmar