Culture Ṭhang zel hi Engtia dawnsawn tur nge? (Chhiat tawh chungchangah)

Sociologist C.N Shankhar Rao chuan culture inthlak hi ṭulna avang te, vantlang nunin loh theih lohna avanga a nawr chhuah leh ṭhenkhat chu kan dam khawchhuah nan a ṭul bawk a ni a ti (C.N Shankhar Rao, ‘Sociology’ New Delhi: S.Chand & Company Pvt. Ltd. 2009, p.202). Kan hnathawh dan a lo inthlak a, kan eizawnna leh kan nitin hna hian khawtlang nun dan thui takin a tidanglam a, chu chuan kan culture a thlak ta hlawk hlawk ni pawhin a lang.

Culture tih hian a huam zau hle a, sawifiah dawn ila kan hrilhfiah dan a inang lo nuaih ang. Mithiamten kawng hrang hrangin an sawifiah ṭhin na a, “pakhat leh pakhat belh chu pahnih a ni e” tih anga hrilhfiah theih a ni lo. Mihring nihphung leh hnam nun lam chanchin zir chik mi (anthropologist) Edward B.Taylor chuan culture hrilhfiahnaah hian “hriatna, rinna, thiamna, tihdan ṭha, dan, hnam nunphung” thlengin a huam a ni a ti (C.N Shankhar Rao, ‘Sociology’ p.190).

Culture chu kan pi leh pute hun aṭanga vawiin thlenga hnam zia, hnam nunphung kan chhawm nun zel hi a ni.

Tlawmngaihna hi eng aṭanga teh tur nge?: Zualko tura zan thim leh ruahpui vanâwnin a tih buai ngai loh, hriat rual ruala khaw ṭhenawma tlan vat ṭhinte kha tunah erawh chutiang a ngai tawh lo. Inbiakpawhna hmanga inhrilhhriat theih a lo ni ta. Damlo na deuh zawn ngai leh puak ngai te pawh kawng (road) ṭhatna hmunah chuan lirthei hmangin kan inphur ta zung zung a. Tlawmngaia mitthi ruang kan sawngbawl leh kan dan hman (IPC Section) inkalh hun a lo awm ta. Chhiat tawh thil, rik rum thilah tlawmngaih dan tawk thiam a har ta hret hret a. Pasalṭha, ral leh sa hrâng hmaa zam ngai loten zankhua tlaivara ral ven bûk aṭanga an vil anga ruihhlo leh misual laka khawtlang kan ven ṭhinte pawh ‘huang lo dai’ kan chang ta mek em?

Thlan laihnaa tlawmngai nih inchuh a, chhiat tawkte tana awm (available) châwt ṭhin; a ṭul ṭul tia tlan dawr dawr a, hah pawh sawi lo va lumen ngaihna hmuna tlaivar pap pap ṭhin Mizo nula leh tlangvalte kha eizawnna avang te, zirna leh hnathawh hrang hrang avangin tlatna mual a lo hran a. Awmna hmun leh nitin khawsak danin indaidanna a siam miau chuan inkhawrh teh mah ila tih theih loh chin a lo awm a. Tlawmngaihna pawh ‘hun’ in a daidang ṭan ta a, tihdan ṭha zawk kan zawng zel thiam dawn em?

Culture hlui leh a thar insu hi: Kan hnam nunphunga a hlui kan la ui ngawih ngawih te pawh chelh din tum mah ila khawvel changkannain a virpui tel ve avangin zawi zawiin a inthlak hret hret a; tih dan phung ngaia kal duh leh inthlakthleng duh a insual reng a. Heng hi thiam taka kalpui a nih loh chuan a insu na thei hle. Chumi insu chuan lehlam lehlamah firfiakna (extreme) a keng a. Thil ṭha lo a chhuah phah thei a, a tuar ber chu culture neitu hnam bawk a ni.

Hnam nunphung ṭha lai hmu thiam lo khawpa a hlui changkan sanna chu a khingbai a, a thawrâwng ṭhin. A ṭha lo lai a awm a nih erawh chuan paih ngam tura huaisen a ṭul. Zawlbûk sa thar ila, i riak khawm leh vek ang u tih chi a ni tawh lo. “Kan hnam tihdan alawm” ti tlat ila, zirlai tan chuan ṭhen chawk chawkna tur a ni ang. Hnam tana ṭha tak, vawn nun hleih theih loh te pawh a awm. Culture chu a ṭhang (dynamic) zel a, tawp chin a nei thei lo va, kan inher rem thiam pawh a ṭul dawn niin a lang. Culture ṭhang zel hi hmuh thiam a ngai a, ui teh mah ila danglamna (social change) thleng ṭhin avangin inbuatsaih lawk a ṭul zel dawn niin a lang. A thar apiang bawh zel tur tihna erawh a ni lo.

Chhiat tawh zana tlaivar culture hi: Hun hmasa lamah, kristianna a lo luh hmain mitthi lumen zanah zu bel te an pu khawm a, fiamthu te an thawh a; val upaten an ram chhuah thute an sawi a, tlangval naupang deuhten an ngaithla a. Nula tlangval tlawmngaite an tlaivar ṭhin. Mitthi lumen zana zai hi eng hunah nge kan chin ṭan tih hre lo mah ila; kristian kan nih hma pawhin kan zai tawh ṭhinin an sawi. Kristiannain kan ram a rawn chhun a; zu put khawm te, khawhar ina sai ram chhuah thu sawi te kan bân ta a. Zu hi tun hmain kan culture-ah chuan a lo bet tawh ngei a. A ṭhat lohna tam tak a awm tih hriain kan bân ta bawk a. Mitthi chhungte hnem turin Pathian hlate sain tlaivarin kan zai ta a, vawiin thlengin kan ching chhunzawm a, a ṭhat lohna sawi tur a vâng.

Mitthi ina tlaivara zai hi mitthi an indawt deuh chuan tih fê tham; hriselna pan deuh tan phei chuan phurrit a lo ni ta mai em? ngaihtuahna thar hman a ṭul tawh em? Val upaten min fuih viau ṭhin mah se veng tin khaw tinin kan dinhmun ṭheuh kan hria.

Zankhuaa zai tlaivar lo hian khawi emawa hun (function) kan hmang ang hian zai hun bi te, chawlh hun bi te awm sela; mitthi chhungte tana hnawk si lo, tlaivarpuitute tan pawha zangkhai zawk hian kal ta ila tlaivarte hi kan tam deuh ang em? hriselna te a lo inchen lo va, a tuk nileng min nghawng ṭhin si a. “Chu chu kan tihdan a ni lo. Chutianga culture pawlh dal tur a ni lo ve” kan ti reng dawn em ni ang? a râwt chhuaktu 'tlawmngai lo bik' nih hlauh vang hian kan ṭi dûk a, heng te pawh hi tih dan ṭha zawk kan la nei thuai ang tih ring ila.

Culture kan pawngsual nge kan inher rem?: Tun hma chuan mitthi inah tlangvalte an riak a, an thlamuanpui. Tun lai khawvelah erawh chutiang ngawt a ni thei tawh lo. In riak zingah kut kem nei te, zu leh ruihtheih thil ti tawkte an lo awm a, riak lo mah se pawi tih lohna a lo lian a. Kan culture hlu tak pawh kan duh emaw duh lo emaw kan thlah ta hret hret a nih hi. Khawpuia Branch pakhat chuan an veng chhungah mitthi ina riah an titawp ta nghe nghe.

Ram changkang zawka thlan laitu (undertaker) te ang hi kan lo hmang a nih pawhin culture inthlakthleng (change) nghawng chhuah a ni kan ti thei ang em? Aizawl khawpuia YMA Branch ṭhenkhat hian thlan an lai lawk ṭhin tih kan hriat tirh khan mak kan ti deuh ṭhin a. Thlan laih lawk te, kuang siam lawk te hi kan tih ngai loh avangin ‘tih thiang lo’ (taboo) ang hial khan kan lo ngai ṭhin. Tunah erawh chutiang chuan kan ngai ta bik lo va. Veng khatah a zawn zata mitthi neih chuan a lo hautak hle a, thlan pawh kan lai lawk ta a nih hi. Kan hnam nun ze mawi tak kha kan chhilh bo nge a aia ṭha zawkin kan thlak ni ta ang?

Chawimawi phu chu chawimawi zel ila: Chhiat tawh thu hlaah mi tlawmngai chu vawiin thlengin an hriat zel. Midang tan an neih an ui lo va, mobile phone te, an lirthei te, an sum leh paite leh thil dang an thawh zung zung ṭhin. “An nei alawm” tih ngawt chi a ni lo. Hausak vanga tlawmngaih theih nise thlang-kawr-vai hausa tak takte khuan YMA an din ve ang chu! Kan pi leh pute khan chawimawina nopui an siam ṭhin.

Anni hunah kha chuan ropuina hi thih pawh huama khawtlang chhanna turin huaisenna leh tlawmngaihnain an lei chhuak a, vawiinah a la ni zel em tih erawh ngaihtuah vang vang tur a awm. YMA Branch ṭhenkhat, veng chhunga nula leh tlangval tlawmngaite chawimawi ṭhin an la awm. Hei hi tih zui zel tlak a ni. Chawimawina nopui ang êm chu ni lo mah se ṭhangtharten ngaihhlut tur (value) an hriat theihna tur leh zo nun ze mawi vawnhimna inzirtirna atan pawh thil ṭha tak a ni.

Culture chu a ṭhang zel a, chelh din chi a ni lo.Culture thar lo chhuak zelah kan hnam nunphung ṭha lo bân a, a ṭha vawnghim zelin kal i tum ang u.

Kan hnam ro hlu ṭha tak tak kan inhlanchhâwn zel hi a bulṭhut kan hriat a, kan vawn nung reng chuan ṭhangthar changkang zawkte pawhin a thûkphum an man thiam ang a; an hlût tulh tulh ang. Chutichuan kan hnam nunphung bo hauh si lo hian thil ṭha zawk an ngaihtuah chhuak thiam zel dawn a ni.

- Zonunsanga