Written by
~ Dr J.T.Vanlalngheta Ziak Mi Lexis & Law

LAL I NI: Sumdawngte leh thil leitute hriat mâkmawh

Mizoram chhunga India khua leh tuite chauh ni lo, India ram khua leh tui zawng zawngte hi sumdâwngte thil zawrh leitu an ni vek mai a. Kawng lehlama sawi chuan, khua leh tui, man chawia thil hmangtute emaw, a man pea mi dangte'n hna an thawhsak emawte chu a pâwnga taka palzamsak mai chi loh, thil leitu, dikna chanvo nei anga ngaih an ni vek mai.

Thil leitute hi pâwl khatah inhlâwm khâwm ta ang se la, pâwl zawng zawnga mihring ngah ber leh chak ber an ni hial ang a; mi nâwlpui leh mi retheite tan hruaitute bêla dikna chanvo hlen chhuah a awl phah ngei bawk ang. Amaherawhchu, an inhlâwm khâwm ṭhat loh avangin leh an ṭan rual loh avangin thil leitute’n an dikna chanvo a nih dan tur angin an hlen chhuak lo fo a ni. Chuvang chuan, sumdâwn dan dik tawk lo vangin tuartu an awm zel niin a lang.

Tin, mi lian leh mi thiamte chu sumdawngte (emaw an aiawh te, sorkar/company peng hrang hrangte emaw) laka an lungawi loh châng pawhin mahni dikna sawi chhuak thei an nih bakah, a sawina hmun (consumer forum)-a thlen nachang hria leh thlen thei an ni a. Chutih laiin, mi retheite, mi mâwl deuh zawkte leh mi nawlpuite chuan an thil lei nihphung (quality, etc)-ah lungawi lohna nei pawh ni se, a thawi dam dan an hre lo tlangpui ṭhin; chutiang chu thil namenlo tak, dân mita ngaihthah chi loh tak a ni.

Vanglaini chanchinbu chhuak hmasa lamah khan thil leitu leh man chawia hmangtute chu lal an nih thu ‘Lal ka ni’ tih thupuia hmangin kan lo sawi tawh a. A tawi zawnga sawi chuan, sumdâwng leh dâwrkaite hian an thil zawrh an hralh hma, a leitu tûrte hîp nana an chêt lâkna zawng zawng (advertisement) aṭanga an thil zawrh an hralh hnu thleng pawh hian thil leitute vên himna dân (The Consumer Protection Act 1986, 2019-a ennawn, he dân hi 'CPA' tia sawi zel a ni tawh ang) hnuaiah hian an kûn si. He thu hi sumdâwng tam tak chuan an hre lo vang.

Mizoram chhunga sumdâwng leh dawrkaite hi tun hma ngaihtuah chuan an fel tawh khawpin a hriat a. Lirthei chi hrang hrang zuartute pawh hi han dâwr ila, vai dawrkai nen an danglamna a awm tawh meuh lo, an dawr tlawhtute lakah an hawihhâwm tawh hle. Ṭum khat chu, a hmasâwn zâwnga dâwrkaite mizia lo danglam ta ka hmuh chuan min ti lâwm a, "In thil zawrh kan lei dawn leh lei laiin i hawihâwm a, a lâwmawm hle mai. A hnu kum ral fe liam hnuah pawh tûn ang tho hian kan lakah in la hawihhâwm ang em," tiin ka'n fiam pek a; anni lahin, "Tehrêng mai," an ti sam vê êt bawk a.

Tun ṭumah hian thil tam tak kan sawi hman lo vang a, hriat atana pawimawh zual tlêmtê chauh kan thai lang rih ang; chu'ng pawh chu CPA-in a sawi angin.

Sumdawngte chin dan ṭha lo (unfair trade practice under the CPA)

Hei hian a leitute bum zâwng emaw, thlim zawng emawa sumdâwn emaw, he lam hawia bungraw hralha chêt lâkna ang chi zawng zawngte leh, a man la si, dik tâwk lova mi dangte hna thawhsak emaw, dânin a khap emaw, thubuai remna (court)-in a lo ngaih thu tak êm êm tawh, zawrh thil dik tâwk lo ang chi hralh chhunzawm char charte hi a huam vek a ni.

CPA Section 2(47) chuan hetiang hian sumdâwnna dik tâwk lo a sawi a:

1. Bungrua, a tak tak ni lo siam/deh chhuah emaw, thawhsak man lâa hna inthawhsak ni ve si, inthawhsak ṭhat tâwk loh (inferior services) ang chi te.

2. A ṭha chi (premium quality) zuar anga insawi a, a tak takah chuan a ṭha lo chi (substandard quality) zuar si te.

3. Thil deh chhuah emaw, hna inthawhsak emawa chumi tihchianna lehkha emaw, electronic hmang pawha inhrilh lehna (invoice/cash memo) inthawn loh ang chi te.

4. Bungraw thleng emaw, lâk lêt emaw chânga a man inpêk let (reimburse) leh si loh ang chi te. Thil zawrh kha a zuartute sawi anga ṭha a lo nih si loh emaw pawha 'Engti kawng maha thleng leh theih loh’ tih thupuia neih hrim hrim ang chite hi thil dik lo a ni.

5. Thil leitu/hmangtu mimal thil, lei leh hralh nena inkungkaihna nei si lo, thil ṭul lo inpuan darhsak ang chi te.

6. A man puan zâr loh (non-disclosure of hidden charges): ziaka hmuh theih chinah hemi chungchanga ti dik lo ṭhin nia ngaih vanga ziah lante chu banking, telecom leh insurance lam te an ni.

7. Mipuiin hun khirh an tawh lai emaw, hun harsa an tawh kher loh pawha bungraw hralh to duh vanga chheprelh te, bungraw vâng ni si lo, hralh to duh vanga mipui benga bungraw váng anga lantîr duh vanga dik lo taka bungraw chhêk khâwl rûk te. Hei hian damdawi lam chi zuar te, tuialhthei zuar te, chaw leh ei leh in lam chi zawng zawng zuarte a kâwk ang.

8. Thil hman tawh (secondhand) ni si, a thar hlak anga mi dang leitir ang chi te.

9. Thil zawrh sawi mawina (advertisement)-in a tarlan ang ni lo a leitute hnena thil hralh leh advertisement-in a tarlan, a leitute hlâwkna tur ang chi pêk leh si loh ang te.

10. Thuneitute remtih hnu chauhva hralh tur, chutiang remtihpuina (certificate) nei lova ei-in lam chi hralh te.

11. Thil zawrh chuan a ṭhatzia tihchianna emaw, tiamkamna (warranty/guaranty) emaw a nei tih sawi si, nimahsela, chutiang chu a tak taka hman theih ni leh si loh ang chi te.

12. Thil zawrh leite tana thil thlâwn pêk (gifts) leh lawmman ilote tiam a, mahse, a taka chutiang hmuh tur awm fumfê leh si lo te.

13. Himna tihchianna (safety certification) thil tel lova kawlphetha lam chi ṭhat kim lohna nei hralh te.

Kum 2019-a dan siamṭhat hian a hâwl zau ta hle mai a. Thil hralh leh lei inkara thil ṭha lo emaw, him tâwk lo emaw ang chi hrim hrim, entir nan, insawi mawina (advertisement)-a a lei turte rilru kaihruai sual thei te, a ni lo zawk zawrh leh hralh te, a man chhiar chungchanga a zuartuin a duh duha a man a chin leh ang chi te, a tira a man bituk zat tarlan/inbel (MRP) aia sanga hralh duh vanga a inziak sa tihreh emaw, siam chawp bel hnan emawte chu 'Sumdâwn dan dik tâwk lo' chuan a huam vek a ni.

A chunga kan sawi, sumdâwnna dik lo tuartute chuan an dikna chanvo hlen chhuah nan a hnuaia thuneitute hi an pan thei a ni.

1. District Forum: An lungawi lohna/intihbuaina chhan hlut zâwng chu cheng nuai 20 thleng a nihin.

2. State Commission: Lungawi lohna/innghirnghona chhan hlut zâwng chu cheng nuai 20 leh vaibêlchhe 1 inkar a nihin emaw,

3. National Commission: Bungrua emaw, hna inthawhsak ang chia lungawi lohna chhan hlutna chu cheng vaibêlchhe khat aia tam a nihin.

A chunga kan han sawi tak ang chia mahni dikna chanvo hlen chhuah tumte chuan advocate ruai hmasa lo va, anmahni chhan nan liau liauva ding thuneitu (Consumer Forum) pan hmasak a ṭha zâwk ang.

Zirna (education) hi kan thu ziah tihtâwp nan i'n hmang teh ang

Mi ṭhenkhate'n zirna hi CPA thuneih phak lohna mualah an ngai a ni âwm e; hei hi ngaihdân dik lo a ni. Zirtirna inpek (imparting education) hi CPA thuneihna hnuaia mi a ni (Budhist Mission Dental College & Hospital vs Bhupesh, 1 (2009) Khurana, 1 CPJ) 25 (SC).

"Tunlaiin school hrang hrang, college hrang hrang, university hrang hrang, institute hrang hrang leh computer zirna hrang hrangahte zirlaite'n admission an zawng a, heng zirna inte insawi mawina leh brochure (tawi kim taka thil pawimawh ziahna lehkhabu tê)-te hi a dik ngei em tih an chîk a ngai hle mai... A huna admission tih a ngaih avanga hmanhmawh taka admission an buaipui lai hian zirlaite leh an nu leh pate'n thil an (zâwt) chîk tâwk lo fo. Duh thlan tur awm hek lo, heng zirna in kan sawite'na pek tur an tih ang ang, donation tam tak takte thleng hian an pe hmiah hmiah lo thei lo a; security deposite te, tuition fee, sports fee leh a dang man atante an pe lo thei lo a. Nu leh pate'n an hriat loh chu: he'ng zirna in tam takte hian thil man inthup (hidden cost), entir nan–building charge-te leh hmasawnna (development) charge tih angte an la belhchhah hi a ni a. An insawi mawina (advertisement) behchhan chuan sum an la lût a, nu leh zirlaite'n an pe lo thei si lo a ni. Tunlai hian zirna (education) chu sumdâwnna dik takah a lo chang ta a ni," [(Rf: Rajyalakshmi Rao, Consumer is King!, (forward by Justice MB Shah, former Judge, Supreme Court of India)], New Delhi, Universal Publishing Co. Pvt. Ltd., 2010, pp 310).

Zirna hi sumdâwn nana hman (commercialization of education) a nih tâk hnu hian zirna in chungchungah nu leh pate leh zirlaite an fimkhur a ngai tak zet a ni (ibid, pp.310).

~ Dr J.T.Vanlalngheta

Ziak Mi Lexis & Law