THUNEIHNA SEMZAI CHU
Prime Minister Rajiv Gandhi hun lai khan hetiang hian an ngaihtuah a. India independent hnu hian khawpuia mi retheite leh thingtlanga mipuiten hma an sawn theihna turin sawrkar laipui chuan sum tam tak a lo seng ral tawh a. Mahse, tun thlengin hmasawnna kawngah mipui dinhmun ala hniam hle reng a. Hei hi sawrkar laipui chuan a chhan ni bera an hmuh chu thingtlangah mipui aiawh rorelna khawl tak tak a awm loh vang ni ngeiin an hmu a ni.
Mi retheite hmasawnna a kal hleithei hauh lo mai chu Prime Minister Rajiv Gandhi khan a vei em em mai a, kum 1992-ah khan sawrkar laipui chuan danpui siam belhin, state sawrkar thuneihna chu a hnuai lama semzaina dan an lo siam ta a.
He dan hi state tina hman tura duan a ni a. Mahse, a lo pian aṭanga kum 24 lai a lo nih tawh hnu pawh hian Mizoramah chuan kan la hmang ta lo va. State thuneituten thuneihna zawng zawng chu an la pumhmawm vek tih theih a ni. District Council kan la nei lo va, (Autonomous Dist. Council pathumte tih loh chu). VC erawh chu mipui thlan kan nei a, mahse, danpuiin an thuneihna tura a rel sa diam pawh an kutah pek alawi a awm lova, khaw hmasawnna thawh theihna tur thuneihna pek an ni lo. Kan ram sawrkar hian mipui, mi narante hmasawn theihna turin he ‘thuneihna semzai’ dan hi kan la hmang lo a ni.
Tuna kan kal danah pawh hian, kan ram politics kalphung leh kan politician-ten politics an khel chhan rilru hi dikin, mahni tana chakai khawrhna rilru pu lo va, ram rawngbawl tak tak tura party-a lo lut ni vek se, leader ṭha tak nei bawk ila chuan, tun aia ṭha daih pawhin a kal theih deuh ngei ang. Mahse, kan politician-te thil dik lo tih lai te hmu lo mah ila, an hlawh leh an chhungkaw khawsak dan te en milin, mi ^ nileng lo chuan ngaihdan kan nei thei vek a. An rorel dan chipchiar hre hauh lo mah ila, kum tina kan ram hmasawn theih dan tawk hi a tlem em em mai tih kan hmu thei ṭheuh va; khawpuia mi retheite leh thingtlang mipui, kan ram mi zaa sawmsarih (70%)-te phei hi chuan hma kan sawn thei lo va, state puitling kan nih aṭanga tun thleng, kum 30 zet chhung pawh hian eichawp dapin kan la nung ngawr ngawr reng a ni. Hetianga kan ram kalphung hnuaiah hi chuan, Mizoram roreltute hi an inthlak pawhin, Party leh a mihringte an inthlak a ni mai a, an thlak t^kte nen kalphung thuhmun, an duhzawng leh tum (political culture) thuhmun an ni tho zel a, awmze ṭha reng reng a awm thei chuang lo.
Mi tlem zawk, ṭhan zawt zawtna hian, mipui tam zawk ṭhan vena tur a d^l (block) tlat lehnghal avangin, rahbeh tlat ang kan ni a, he kan nihphung hi a chhe em em a ni. Ram rorelna hi politics aṭanga siam a nih avangin kan ramah rorelna ṭha kan neih theihna tur chuan, politics kalphung thar
ṭha tak, danglam d^wrh a kan kal a ngai a ni. Chumi atan chuan India sawrkar laipuiin khawpuia mi retheite leh thingtlang mipui, hmasawn thei lote hmasawn theihna atana, ‘thuneihna semzai’- kawng min siam sak hi zawh ila, tuna kan kalphung ai hi chuan kan ṭhatpui zawk ngei ang tih kan ring a ni.
Tin, ‘thuneihna semzai’ kalphung hian lo kal ta ila, a awmzia tur leh a ṭhat zawk dan tur kan mitthla thiam theih nan kohhran nen tehkhin ta ila. Mizorama kohhran kalphung chu a inang tlangpui awm e. Kohhran engpawh entawn tlak (examplary) an ni vek turah ngai ila. Amaherawhchu, ka hriat chian bik tak a nih avangin Presbyterian kohhran kalphung sawi bik ta ila. Synodah an inhlawmkhawm ṭha em em a. Presbyterian thiltih zawng zawng chu Synod hminga tih vek emaw tih theih khawpin, an inhlawmkhawmna hi an dah pawimawh a ni. Synod hnuaiah Presbytery-ah te, pastor bialah te, tualchhung kohhranah te kohhran rorelna pawimawh, Church Court nihna keng, kohhran official-te leh mipui aiawhte rorelna chu sem darhin, pawimawhna leh
ṭangkaina chin nei ṭheuhvin dan angin ro an rel a ni. Heng Synod, Presbytery leh Pastor Bialte pawimawhna chu dah ṭha rih ila, tualchhung kohhran pawimawhna i thlur bing rih ang u.
Tualchhung kohhran rorelna hi rorelna pawimawh tak leh thuneihna sang tak nei (church court) a ni a, an memberte chungah thuneihna tawp an nei tih theih a ni. Kohhranah mi an lawm lut theiin, dan chhungah an la lut thei a. An thunun theiin, kohhran member ata an hnawtchhuak thei a ni. Tualchhung kohhrana roreltute chu kohhran minister te, upa nemngheh te, tual upa term neite an ni a. Heng roreltute hi thlan an nih dan aṭangin dan ṭha tak hnuaia lungawithlak taka thlan tlinte an nih avangin, thlan dan aṭangin memberte an lungawi tlangpui a ni. Chu tualchhung kohhranah chuan kohhran committee-te chauh chu kohhran mipuia che vel an ni lo va. Kohhran committee uapna hnuaiah dan fel tak neiin Kohhran Hmeichhia te, KṬP te, Kohhran Pavalai hote pawhin anmahni huang chhungah thawl tak leh
ṭhahnemngai takin rawng an bawl ṭheuh bawk a ni. Tin kohhran committee te, kohhran hmeichhia leh KṬP committee-te chuan an memberte tumah mikhual rilrupu awm lova neitu chan an chan ṭheuh theih nan, a zau thei ang berin rawngbawlna chanvo an sem darh bawk a. Chuvangin, a tlangpuiah chuan, kohhran memberte hian an awmna kohhranah chuan neitu leh mawhphurtu niin an inhria a. Kohhran
aṭanga dawn tur leh insem tur a awm ngai lo naa, memberten neitu an nih an inhriatna avang chuan, kohhran chu nung tak leh chak takin a kal zel thei a ni.
Chutianga kohhran mipuite intihneituna rilru ṭha tak avang chuan, thawhlawma an chakna zawng zawng Synodah an pe lut vek emaw tihkhawpa tam an chhung lut zel chung pawhin, tualchhung kohhran tinin anmahni Biak in ropui takin an sa thei vek a, Chanchin Ṭha puan darhna hnaah pawh an la ṭang thei hle hlawm a ni. Tualchhung kohhrante hmasawnna ^wm tawk thilah chuan hma pawh an sawn chak thei viau vek bawk a. Heng an chakna hi tualchhung kohhran member tinten neitu leh mawhphurtu an nih an inhriatnaa an chakna hlawmkhawm vek a ni.
Awle, sawrkara thuneihna semzai kan tih pawh hi kohhran invawnna ṭha tak ang bawk hi a ni Tualchhung kohhran (Local church) hi a pawimawh ber emaw tih khawpin, memberten kohhran chu an ta ni hliah hliaha an ngaih theih khawpa intineituin zalen takin rawng an bawl a. Pastor bial leh presbytery-ten an huang chhungah tumah dip miah lovin, pawimawhna chin an lo nei bawk a. Chuti chung chuan Synoda an inhlawm khawmna chu lian luahin, an zal>nna dip chuang miah si lovin an tungding thei a ni. Hei hian mi tinin kan zalenna kan hman
ṭhat theihna hmuna kan intihneitu theihzia leh intihneitu a ṭhatzia a tar lang a ni.
Mizoram state-a mipuite pawh hian khua leh tui kan nihna anga mahni chenna khua/veng (veng tih sawi tel zel a ngai tawh lovah ngai ila)ah leh Mizoram-ah intihneihtuna leh mawhphur nia inhriatna kan neih theihna tur chuan sawrkar hian kan chenna ṭheuh khaw chh<ngah hian neitu nihna min pein, khaw tihhmasawnna hna thawk turin a khaw mite min ring tawk sela, khua leh tui ṭha rilru putna lamah pawh hma kan s^wn ngei ngei ang. Chuti ni lova, State thuneihna sang tak aṭanga thuneihna zawng zawng
ṭh^m khawm a, District-ah leh khaw tinah thuneihna leh mawhphurhna tak tak pek tlak awm lo ang maia hna thawh theihna khawp thuneihna leh mawhphurhna pe ngai lo sawrkarna hnuaiah kan awm rei tawh avang hian khua-leh-tui kan nihna anga ram leh hnam tana rinawmna pek lamah hian kan tlahniam em emin a hriat a ni.
Kan fate chu an lo puitlin thleng pawha rin ngamna leh mawhphurhna kan pek ngai loh chuan, anmahni pawh an inring tawk thei ngai lo vang a, rintlak mi puitling an ni thei ngai lo vang. Chhunzawm leh beisei ila.
- Rev. Darchungnnuga