Nu leh pa chawimawi
Nu leh pa chawimawi tih hian a ken tel tlat chu thuawihna a ni a. Nu leh pa thuawih naupang leh ṭhalaite chuan an chawimawi a ni nghal. Kan Bible hian nu leh pa chawimawi hi a ngai thutak hle mai a; nu leh pa chawimawiin a ken tel tur thil ṭhenkhatte pawh min hrilh nghal bawk. “I nu leh i pa chawimawi rawh; tichuan, Lalpa i Pathianin ram a pêkah che hian i dam rei dawn nia,” (Exodus 20:12) tiin Pathianin Israel fate hnenah thu a sawi a; a sawi dan takah chuan thurâwn ni lovin thupek a ni zawk. Thusawm pekah pawh khan Pathianin a telh a, a ngai pawimawh hle tih a hriat a ni. Mi tam ber hian thih mai hi chu kan duh lem lo, ṭhalaite phei hi chuan thi mai tura inngaihna an nei ngai lo hle. Mahse, khawvelah hian upa lam aiin ṭhalai lam thi hi an tam zawk mah ni hian a lang a; mahni intihlum te, ruihhlo vang leh accident leh thil dang dang vangtein ṭhalai tam tak mual an liam mek a ni.
Pathian ringtu ni lem lo pawh nu leh pa zahthiam leh chawimawi mi chu an lo hmuingil riau ni hian a lang. Japan ho khi nu leh pa zah thiam tak an ni an ti a, khawvela hnam dam rei ber zinga mi an ni a, kum 100 chuang an awm fur a ni. Kristian an ni vek lo a, sakhaw dang an tam zawk daih a, nimahse, an hnam khi an dam rei a, sorkar hnathawk pension-te pawh hi an dam rei lutuk a, pension hlawhah an inseng viau ni awm tak a ni.
Africa khawmualpuia Papua New Guinea ram khu khawvela hnam dam rei lo ber an ni awm e. Sorkar hnathawk khu kum 45-ah an pension a, chawhrualin, kum 50 vel dam anga ngaih an ni. Enge an dam rei loh chhan chu kan hre chiah lo va, an nun dan an fimkhur tawk lo pawh a ni mahna.
Kan sawi tawh ang khian, a pawimawh ber chu nu leh pa chawimawia thuawih hi kan zir thar a ṭul hle mai. India ram hmun tam takah pawh ṭhalaite zingah nu leh pa tihrehawm a, an ro ît vanga that duh hialte pawh an tam ta hle. Kan ramah pawh ṭhalaite zingah nu leh pa zahlo leh thuawih lo an pung zel a nih hi.
Kan ramah ṭhalaite zingah ruihhlo leh sex hmansual a hluar em em mai a, hengte pawh hi nu leh pa thuawih loh rah pakhat a ni. Nu leh pa tam ber hian an fate hi ruihhlo bâwiha tâng tur leh sex hmangsual tur hian an duhin an zirtir a rinawm loh. Ruihhlo avangin kan ram kan buai a, home-ah dahna tur kan indaih lo va; ṭhalaite an nun a khawloha a buaipuitu chu nu leh pa tho kan ni. Naupang ṭhalai tam tak chu duat poh leh vuivaina tur an ngahin an pâwngpawrh zawk ni mai hian a lang. Fa duat tehchiama lang lem lote hian a châng chuan fa ṭha leh ei tlak takte hi an chhuah duh zawk emaw ni aw tih tur a ni. Hmeichhe ṭhenkhat leh naupang ho hi chu duat tehchiam loh hian thu an awih duh zawk emaw aw tih tur a ni a; han duat deuh hian an lung a awi chuang miah lo nia. Khaw pakhata kan awmnaah pawh chhungkaw pakhat hi rual deuh mai an ni a, fa pasarih an nei a, mipa panga leh hmeichhia pahnih an ni. An pa ber hian a fate tu mah hi a ko duat lo, an hming hawrawppui ngatin a ko a, an nu pawh chutiang tho chuan a ti a. A fate a duat vak pawhin a lang lo; hna a thawhtir a, a chhawr hrawp hrawp mai. Mahse, a hnua ka hriat leh dan chuan a fate chu mahni indodelh leh ei tlak tak an ni vek a, tu mah ruihhlo lam ti pawh an awm lo.
Ṭhalaite hian a hranpaa nu leh pa hi mite bula faka tlangaupui vak vak a ngai lo; ei tlak leh nungchang mawi leh thuawiha an awm chuan an nu leh pate an chawimawi mai a ni. Ṭhalaite u, i nu leh pa kha nangmah vanga rûmin, mittui tla leh mu thei lovin vawi engzat nge i siam le? I nu leh pa chu mâwl tê, lehkha thiam lo pawh ni se la, mite zinga chhuan tlak ni lo pawh ni se, hmangaih taka tun hun i thlen theihna tura enkawltu che an ni asin. In chhungah ei leh in ringawt turin em ni i awm? Nu leh pa thawh chhuah sa leh eirawngbawl sa ei tur ringawtin em ni nula tlangvalte u in nun le?
Nu leh pa chak tawh lo zawkte hmusit a, diriam a, hmangaih lotute hi mi vannei an ni rei ngai lo. In chhung hna te, chhungkaw hnate i thawh theih âwm tawk a awm chuan ṭanpui rawh; mahni room-ah inkhungin, mobile phone leh social media hmaah ringawt inawm tlei tum suh. I nu leh pa chu tu bulah mah zahpui ngai lo la, i pain tirha an lawmzia te, i nausen laia i chezia an en nin theih lohzia te, i tana an inpekna, an phak ang tawka a thûkziate kha ngaihtuah ṭhin rawh.
Vawi khat chu nu hmelṭha tak pakhat hi a pasal nena an fanu neih chhun kum 2 vel a nihin a pasalin a thihsan a. Zan khat chu an inah chuan kângmei a chhuak palh hlauh mai a, chutih lai chu thil ṭul tia pawna a chhuah zawk lai a ni a, a fanu chu tui taka mûin a kalsan a ni. Chu kângmei chhuak chu a chak khawp mai a, ṭhenawm khawveng an tlan khawm a, a fanu khuma mú chu tu mahin an chhan ngam lo; nu hmangaihna chuan a en thei thlâwt lo va, mei alh zingah chuan a zuang lut ta a ni. A fanu chu a chhan chhuak hman hram a, amah zawk chu a hmai leh a kutte chu mei alhin a kâng nasa a, a lo serin a hmelchhiat phah ta em em mai a ni. Nu hmelṭha tak ṭhin kha a fanu a chhanna avangin a lo chhe zo ta.
A fanu a lo ṭhang lian chho va, lehkhate zirin a lo graduate ve ta hial a. An inah chuan tlangval ho leh a fanu lehkha zirpuite an lo lêng ṭhin a; a fanu chuan a nu chu a zahpui em em mai ṭhin. Ei tur a khawih ve a phal ngai lo va, a ṭhiante bulah chuan ‘Kan chhiahhlawh a nih hi,” titein a sawi ṭhin. A nu chuan a tuar thei ta ngang lo va. Ni khat chu a fanu hnenah chuan a lo hmelchhiat tak dan leh, kângmei vanga a thih ṭêp laia tu mahin an chhan ngam tawh loh hnuah a chhan chhuak a, chung avang chuan nu hmelṭha tak ṭhin kha a lo hmelchhe zo ta tih a hrilh ta tawp mai a ni. A fanu chuan chu thu a’n hre zet chu a lung chhe ta em em mai a. A nu a lo zahpui ṭhin dan leh a lo hmuhsit dan te, a ṭhiante laka a zahpui ṭhin dante a chhui kîr chuan a inchhir ta hle mai. A nu bulah chuan bawkkhupin, ”Ka nu, ka thiam lo a ni, min ngaidam rawh. Khang i ser zo zai te, i hmel chhe ta vekte hi ka thih aia thih huam khawpa min chhan chhuah vang a lo ni tih ka hriatin, min lo hmangaihzia ka hre chhuak ta. Ka zahpui tawh ngai lo vang che, ka nu, ka hmangaih che,” tiin a nu chu a pawm ta a. Chumite nufa karah chuan hmangaihna chu a lo par chhuak leh ta a ni.
Ṭhalaite hian a châng chuan nu leh pate kan zahpui a, hmangaih let ve nachang kan hre lo ṭhin. I nu leh pa i zah thiam a, an thu i awih poh leh nangmah pawh i mawi a, chhungkua i timawiin i tihmingṭha a ni tih hre reng ang che.
- Reuben Lalnunthara Hnamte