Written by
R.Lalfakawma
Seling

GOVT. SCHOOL DAMNA - HEADMASTER

TV chanchintharah Lungmuat High School Headmaster an sawn avanga Lungmuat khawtlang mipuite lungawilohna thu ka lo ngaithla a. “Aw, sawrkhar thute chu sawrkhar thu a ni a, a ruaitu chuan ṭha a tihna hmunah leh a duhnaah a dah dawn a ni mai a, hlawh petu pawh ni lo lo intih-thu viau zel mai” ka tih rilruk laiin TV ka’n en a. Khawtlang mipuiten a bungraw phurtu tur ni awm tak motor pahnih an lo din hual ṭaih mai a. Sikul naupang uniform ha, lungngai leh ṭap ni awm taka an indawm kun lai ka hmuh chuan ka rilru a vit zak mai a, an headmaster nihphung tur chu sawi ngai lo va chiang saah ka ngai a. Khaw
ṭhenkhatin an sikul zirtirtute sawn chhuak tura hma an lak laiin anni khua hi chuan ui palingkawhin an ui thung; zirtirtu ṭheuh
ṭheuh an inang lo dawn teh e.

Mizorama sawrkhar sikulte hian eng vangin nge mimal sikulte hi kawng engkimah an phak loh tak em em tih zawhna hi zawhna langsar leh pawimawh tak a ni. Kan sawrkhar pawh hian a enkawl sikulten mimal sikulte a phak loh takzia leh a kum a telin hniam lam an pan zel tih hi a hmu a, English medium hmanga chhan chhuah tumin hma a la ta a nih hi. Amaherawhchu, English medium hrim hrim hi chhan chhuahna hmanraw damdawi ṭha ber a ni chiah ang em?

Damdawi inchawh fuh hi a lawmawm khawp a, chutih rualin kan ngeih zawng hi a inang kher lova, ṭhenawmte damna hi kan dampui ve kher lo tih hretu pawh doctor leh keimahni kan ni. Doctor-te hian an damlo enkawlte natna hre chiang zeta damdawi an chawh hian ‘a tunlai’ a; kan sawrkhar sikulte natna vei pawh hi damdawi chawh tur chuan a nat chhan zawn chhuah hmasak zet a nih loh chuan chauh thu ba rawh. Naupang pun phah chuang si lo hian mizo ṭawng thiam ṭha lo kan inchher tam mai mai ang tih pawh thil hlauhawm a ni.

Mid-day meal hi sawrkhar-in a sikul naupangte a vohbikna tur emaw ka ti a, a tir lamah pawh sawrkhar sikul chauhin dawngin a sawitu lam pawhin sawrkhar sikula kalte hamṭhatna dawn ti zawngin an sawi kha. Thingtlang mi harsa zawk tamna hmunah chuan mid-day meal vang chauh pawh hian sawrkhar sikulten naupang an ngah phah ve tawh dawn a nih hi kan lo ti rilru a, mahse, mi rethei tak tak paw’n mid-day meal hi an lo thupui ber lo tih kan hmu ta.

Nu leh pa harsa te te hian naupang chhun chaw a thlawna dawn chu an thlahlel ve ngei ang. Mahse, zirna ṭha an duh avangin he thil ropui tak hi thlakhlelh hleihtheihah an ngai bik lo ni ngei tur a ni; nei leh nei lo, puk chawp pawhin mimal/ kohhran enkawl sikul lamah an kaltir hram hram mek zawng a nih hi. Tunah chuan mimal/ kohhran sikul engemaw zatin an dawng ve ta a, naupang an ngah avangin a dawng tama hlei hlei pawh an ni ang chu.

English thiam leh naupang chhun chaw chu a pawimawhin a ṭangkai ngei mai a, mahse, tunlaia kan mamawh tak tak zawk chu zirna in ṭha a ni. Sawrkhar sikulten mimal/ kohhran sikulte kawng hrang hranga a phak loh chhan bulpui ber pakhat chu headmaster pangngai nei lo an tam em vang hi a ni mai lo maw? Zirna lama thiam sang apiangin ‘Role and function of the headmaster’ hi sawi tur an ngah ang a, a thiam tak tak phei chuan kan sawrkhar sikul, headmaster nei lova kal mekte hi ‘engtin nge an kal theih’ tiin mak an ti zawk hial awm e. Lawng khalhtu awm lohna lawng chu thli thawtna lam apiangah a kal mai ṭhin ang hian headmaster awm lohna sikul pawh a ṭawng chak apiangte duh danin a kal mai dawn lawm ni?

Sikul leh football game hian inanna tak an nei a, sawi fiah nan pawh a ṭha khawpin ka ring. Football khel kan en chuan team tinten player khel mekte zingah hotu bik (captain) an nei vek a; pawn lamah uluk taka an khelh dan phung lo zir chianga thlithlai rengtu manager an awm leh bawk a. Captain atan hian player tawnhriat ngah, senior deuh an ruat ṭhin.

Captain chuan a teammate-te fuih phurin an aiawha din a ṭul hunah a ding a, khap an ṭul hunah a khap ṭhin; inkhelh dan tur zawng zawng ruahmantu manager-te nen an pawimawhna a lem chuang vak awm lo ve.

‘Manager (sawrkhar) ten an vil hneh tho a, captain (headmaster) chu i ruat rih lo mai ang’ tih thu pawh a awm ngai lo. Inkhelh hrat ve tak mai ṭhin ka ni a, practice-naah te hian a hotu an awm loh chuan mahni duh dan danin, mahni style style-in kan khel a; referee (headmaster) an awm loh phei chuan a hnial chak chak, a ṭawng thei thei kha kan chan a ṭha a ni mai. Hetiang hian kum tluan pawhin practise ṭhin mah ila, hmasawnna kan nei tak tak thei lo; hei hi headmaster nei lote sikul awm dan pawh a ni duh khawp ang.

Zirtirtu senior ṭhenkhat chu head-master-a appoint an nihin hmun dang, headmaster nei lote sikulah an va kal
ṭhin a, a hmuna awmte tan chuan head neih loh thlawt ai chuan ṭha tak a ni. Amaherawhchu, a va thawhna sikula lo thawk sate leh amah ngei pawhin chu hmunah chuan a awm rei dawn lo va, a kir leh thuai dawn a ni tih an hriat lawk sa avangin thil ropui an ti hman tak tak chuang lo. Hmun tam takah phei chuan khawtlangin an hmelhriat hman meuh lo achha chu a ni! Ngaihtuahna pakhatah chuan, headmaster pension an awmin kha sikula thawk senior ber khan a ai awh mai se (rules lam ngaihtuah lovin), sikul chuan a ṭhatpui ber ang. Mahse, sikul ṭhatna nge thawktute hamṭhatna kan ngaihpawimawh hriat a ni si lo va le!

Kan thu bula kan sawi lan Lungmuat khawtlang pawh hian an headmaster pawimawhzia an hriat chian vanga chhuah phal lo an nih chuan awm lo tihsak ngawt chi a ni lo; a chhan chu, a aiawh tur dil se, lungtat parah lo chuan an nei leh tawh lo maithei asin.

- R.Lalfakawma, Seling