WORLD 8th November RADIOGRAPHY DAY
Vawiin 8th November, World Radio-graphy Day pualin chhiartu zawng zawngte chibai ka buk a che u. Vawiinah hian W.C. Roentgen-a'n X-ray a hmuhchhuah dan leh a nihphung te, a ṭangkaina te kan sawi dawn a ni. He article-ah hian hlawtlinna thuruk inphum tel a awm a, ngun taka chhiar turin ka han ngen nghal bawk a che.
W.C.Roentgen hi khawvelah physic subject-a Nobel Prize dawng hmasa ber a ni a. Kum 1901 khan Nobel Prize pek a lo ni daih tawh a ni. Thil reng reng hi theory a tih theih, practical a tih theih si loh a awm ve ṭhin. Scientist Otto Von Guericke khan khawvel kar kan theih dan formula a hmuchhuak a, mahse, a taka khawvel kar kang tur chuan kan khawvel kum leh hun hian a daih dawn lo a nih kha. Thomas Alva Edison kan hre ṭheuh ang a, a hlawhtlinna thuruk- electric bulb hmuchhuak tur khan vawi sang khat a bei nawn an ti!
Basket baller ropui leh hmingthang tak Michael Jordan chuan, "Ka hlawhchham ngun em avang chauhin a ni, ka hlawhtlin" a ti. Soichiro Honda kan hre lo a nih paw'n Honda Bike hre lo chu kan awm kher lo ang. Toyota motor company-ah engineer hna a dil a. A tling lo, mahse a beidawng lo a, in lamah amahin motor chhia siamin theihtawp a chhuah ṭhin a, a hnuah chuan Honda Company din chhuaktu a lo ni ta hial mai.
Khawvel hi beidawng ve duh lote hlawhtlinna khawvel a ni. Lo hlawhchham fo tawh mah la i beidawng lo a nih chuan i la hlawhtling dawn. Awle, khawvel mihring maktaduai tel zingah hian mi tlemte chu khawvel mihring te'n a kan ngaihsan leh hriat rawn an awm. Chung zingah chuan W.C. Roentgen-a pawh a tel ve tlat mai. Amah hi i lo la hre lo a nih chuan, tun aṭang chuan lo hre ve tawh ta che.
X-Ray hmuh chhuah a nih dan
Kum 1895, 8th November chu German physicist W.C. Roentgen-a tan ni ropui in herchhuahna ni a ni. A hnathawh ṭhin thawk leh turin a inbuatsaih a, he ni hi khawvelin a hming an hriat nawn fona tur ni a ni tih chu hria se, a lawm avangin a biangah mittui a luang ve ngei awm e.
A thil zirlai bawm (partially vacuum tube) chhunga current sang lutuk pek luhin a hnathawh mak tak, a hun laia scientist hmingthang Roentgen-a thluak meuh pawh ti luhaitu X tia hming a vuah tak chu; tuna X-ray kan tih hmuhchhuahna tura kawng sialtu pawimawh leh inṭanna a lo ni ta a ni.
Bawm chhunga current sang tak awmin a hnathawh cathode (negative electrode) terminal aṭanga electrons (atom them) (by thermionic emission) eng tluka chak (300000000m/s) rawn thlawk phei chuan bawm hmawr lehlama awm anode (positive electrode) target an tih chu a va su ta chawrh mai a. Tichuan, bawm chhung aṭang chuan eng zungzam chak tak a rawn thlawh chhuah tir leh ta a ni. Chu eng zungzam lo chhuak chuan Roentgen-a rin loh lamah hna a thawk ta tlat mai. A experiment bungrua pakhat (fluorescence of barium platinocyanide) screen-ah chuan image (thla) a hnutchhiah ta tlat mai!
Chu image chu Roentgen-a chuan feet engnge mawzat aṭang chuan a hmu ta a. Chutia screen a image lo lang ta mai chu a hrethiam lovin mak pawh a ti hle mai. Chu a thil hmuh chu X(?) X-ray tiin a vuah ta ringawt a. Chu X-ray chu tuna damlo natna hmuhchhuahna atana thil pawimawh leh ṭangkai tak hi a lo ni ta a ni. X-ray hmuhchhuahna tura thil pawimawh tak mai chu cathode terminal aṭanga rawn phei heat energy chak lutuk (25Kev-125Kev) lo do hneh tura element tuiral har lutuk tak mai, tungsten a awm hi a ni. Tungsten element hi elements hmuhchhuah tawhah chuan a melting point a sang ber a, chutih laiin Mercury hi a hniam ber thung. Tungsten element hi melting point 3370°C zet a nih laiin Mercury melting point erawh chu - 38.83°C chauh a ni, a inthlau hle mai. Heat energy chak lutuk lo do tur hian Tungsten element hi awm lo ta se chuan X-ray hi hmuhchhuah a ni dawn lo a ni. Chuvangin, X-ray hmuhchhuah a lo nih dan hi a ngaihnawmin, vanneih vanga hmuhchhuah a ni pawh kan ti thei ang chu.
X-Ray ṭangkaina leh hmasawnna
Kan sawi tawh angin X-ray hi energy chak takin a siam a nih rualin, mihring ruh leh taksa tilang thei tur hian mithiam te'n thil phek pan tak (flim) an siam a, chu flim chuan kan taksa ruangam chu hmuh theih turin a rawn tilang (convert) ta
ṭhin a ni. Vawiin thlengin W.C. Roentgen-an tihpalh leh tum loh lama a lo hmuh chhuah X-ray hi natna hmuhchhuahna ṭangkai ber atan ṭhangthar mithiam zawkte'n an rawn tihmasawn zel a. X-ray hmuhchhuah zarah tunah chuan khawl
ṭha zawk CT Scan leh MRI te pawh siam chhuah a lo ni ta zel a. X-ray ngei pawh hi computer thiamna nen ṭang kawpin tunlaia mihring thlalak fiahfai taka a lang ang hian an tilang thei ta a ni.
Natna tam tak tunhmaa a chhan hriat loh te pawh tunah chuan X-ray aṭangin an hmuchhuak ta zel a. Natna hlauhawm cancer tihdam nana pawimawh em em mai chu X-ray hi a ni. Industry lamah rubber, tyre leh tennisball, radio valves te a ṭhat tawk leh tawk loh enfiahna hmanrua ṭha tak a ni. Detective departments lamah puak thei thil bomb leh danin a khap bungrua man chhuahna atan hmanraw pawimawh tak a ni bawk. Engineering lamah motor, thlawhtheihna leh thir lam chia thil siam chhuah reng reng a keh khi leh welding quality en nan an hmang bawk ṭhin.
X-ray hi a hlauhawm em?
Mi ṭhenkhatin X-ray hi a hlauhawm niin an sawi ṭhin. X-ray hi thil hlauhawm a ni lo tih kan hriat a pawimawh hle mai. Radioactive isotopes; Radium, hydrogen leh uranium, ralthuama an hman ṭhin te nen hian an hriat pawlh a ni mai thei. Mithiamte chuan, "Radioactive Isotope; radon/ radium, uranium te hi kan khawvel leilung leh a chhehvel boruak pianken a ni" an ti a. Ionising radiation (high energy) an tih, X-ray leh gamma ray te hian cancer chu an siam thei ngei a, mahse, mihring tana hlauhawm khawp hi hman a ni lo tih kan hriat a pawimawh.
Damlo-in X-ray a mamawh a, dam-dawiina X-ray a rawn tih hi a hlauhawm lohzia ti hian sawi teh ang- kan taksain tui a mamawh a, duh tawka tui kan in ang hi a ni ber mai e. A chhan chu kan taksa natna hmuhchhuahna tura kan taksain a mamawh em em a ni tlat a ni. Kan chen mekna kan leilung hi radiation a khat a ni an ti a. Cosmic ray, ni aṭanga ray hlauhawm lo thleng te hi kan hriat miah loha kan taksa tichhetu a ni.
Mithiam te'n, "Natural radiation an tih, kan ei leh in- chaw leh tuiah te hian radiation chu a awm vek mai," an tih chu.
- Lallawmzuala Ralte,
Radiographer