Remna Ni – Thu nepnawi tê tê
Indona awm rengna ram te, hel chi hrang hrang awm rengna ram te, chi leh chi inbeih fona ramte hi a hrehawm turzia i hrethiam em? Mizoram buai lai, India nen inremna kan ziah hma hrehawmzia leh rapthlakzia an sawi leh ziahte hi a tak tak a ni. Kum 20 chhung Mizoram pumpui thimzia te, kum tam tak chhunga Mizo mihring hrang hrangin hun hrang hrang leh hmun hrang hranga an tawrhna rapthak tak takte chu kan sawi sêng lo vang. Inrem lohna hrin chhuah chu a hrehawmin a rapthlak em em a, a chhe em em. Chuvangin, khatiang hunah khan kir leh kan duh tawh tur a ni lo va, remna kan neih hlutzia hi hrethiam ila, a theih chen chenah kan vawng ṭha hle tur a ni ang. Inrem nawmzia leh hlutzia hre tur chuan inrem loh lai kha hriat chhuah fo a ngai ṭhin.
Mizoram buai ṭan tirh khan mipa naupang mai ka la ni a, thil ka hre chiang vak lo. Mahse, rambuai chhungin ka seilian a, thil tam tak ka hre ve a. Aizawl kha buai ṭan tirhna leh bomb hial tawk ni mah ila, kan tuar na rei lutuk lo. Zoram hmun danga kan unaute’n rapthlak tak tak kum tam tak an tawrh ang chu kan tuar ve vak lo. Buai ṭan tirh lam khan khaw hrang hrangah kan tlanchhe ve a. Keini chhung pawh ka pute khaw hlui, tuna Assam Rifles awmna Zokhawsang khuaah mi dangte nen kan tlanchhe ve a, vai sipai aiin vaihmitê leh thosiin min tibuai zawkin ka hria. An khaw chi zawng zawng kan ei zo vek a, lei lehna tur Aizawl a kal ngam tawh si loh a, chaw ei a har khawp mai. Kan tlanchhiatna kawng Chite lui dung kha ramngaw ṭha tak a la ni a, lui dungah kan kawmchhaknu Nu Rovi'n nau a hring lehnghal a; a fapa Lalthlamuana chu a naupan lai zawng ka kaihruai ta nghe nghe.
Ram a han buai khan chhung tin khan engtia awm tur nge, engtia hmachhawn tur nge tih hre lovin mangangin kan thlaphang em em a. Mahni chhungkua chauh kha chuan kan thlamuang zo lo va, lainate kan pan khawm a. A ṭhen veng khata in ṭha leh zau deuhah kan lut khawm a, Venghluia keini awmna vela mite pawh sipaiin min kah theih lohna tur nia kan rin, mual letliama Pu R. Lalduhliana inah kan tlan khawm a ni. India sipai leh MNF inkap thawmte chu a hriat theih. Kan rual u daih U Lalhlumliana inkap en châk chu kan awmna chhak Pu Panga huanah han kal a tum a, a nuin, "Khawnge i kal dawn? " a ti a, "Ka e dawn" a ti. A nu Nu Lalkungi'n, "Tum khat e la, sang chhum hmawk la, lo kal leh vat rawh," a ti a, kan nui dar dar a. U Hluma lo chhuk chuan, "Silaimuin ka beng bulah, 'dumpeng chiau' a ti e, " a rawn tihte kha ka la hre reng.
Heta kan awm chhung hian Aizawl tlâk lam ho chu chung lama bân phar chungin mangang tak leh ṭap chunga Pathian au chungin Chite lui ruam lam panin an lo tlan thla nguai nguai a. Khata an thlaphâng hmel leh an mangang aw ri te kha mitthlaah a la châm reng. Ka la hriat riai ruai chu, Venghnuaia ka pu Zira, tuna Biakkungi Gas Agency-te in hnuaiah trench khur kan lai a, thawklehkhatah lei nghawr dur dur khawpa ring khawl ri kan hria a, keini mipa naupang ni ta chuan kan chhak kawngpuiah Bedford moror a lo kal emaw tiin kan tlan chhuak a, rang takin kan chhungte’n trench khurah min luhpui vat a; India sipaiin Aizawl an bomb chu lo niin. Hniam taka thlawhna thlawk ri kha Bedford motor ri emaw ka lo ti a ni.
Zokhawsang aṭang chuan kar khat hnu velah ka pa-in amah chauha Aizawl a zuk en thlithlai hnu chuan kan haw leh ta a. Mahse, mahni in kan pan nghal mai ngam lo, Pu H. Zakhuma inah kan lut khawm phawt a, ar-tê talhin chaw kan ei khawm leh phawt a ni. Kan awmna hi sipai ram bul mai a ni a, kan in piah lawkah pawh Vailui a awm a, vai sipaiho inbualna ṭhin a nih vanga Vailui tih a ni. In kan thlen chuan vai sipaihoin kan ar an lo ei zo vek. Kan inah chuan vai sipai leh MNF an lo kal chhawk sek ṭhin. Kan kawmthlang kawr rawn zawhin, kan huan mawng aṭanga lo chhoin, MNF hote’n kan leikapuia rawn lâwn chhoh tumin, MNF U Thanzara'n kan leikapui ban filawr a uai chhum hmawk laite kha ka la hria. Ka pa kha ramhnuai sipaiah a kal ve lo, mahse, vai sipai khan an rawn man fo va, sipai Quarter Guard-ah a han tâng fo kha eng nge a chhan ni ang, ka ti ta hnuhnawh ṭhin. Ka pa khan engti takin nge vai sipai kut a tawrh ṭhin tih ka lo zawt lo kha pawi ka ti. Aw le, Mizoram buai chanchin hi chu ngaihthlak tur leh chhiar tur tam nangiang tawh mah se, tu mah hian an sawi seng dawn chuang lo va, chuvangin, kei a hre tlem ber pawh hian sawi tur ka nei ve ṭeuh nâ a, duh tawk phawt ila, remna lam i hawi ang.
Inrem lote’n engkim, mahni nunna hial chân huama an beih ang bawkin, chu inrem lohna tihbo tuma inremtir tumtute pawhin engkim, an nunna hial chân huamin an bei ve bawk a. Hlauhawm leh hrehawm pawisalova nunna hial chân theih a ni tih hre reng chunga nasa taka remna zawnga thawktute zawng zawng hming leh an hna thawh ropui tak takte chu heta sawi sen a ni lo. Khatih laia kan sakhaw berampute rilru hahzia leh remna zawnga an hah zia leh an huaizia kha a va nasa em. Zoram thim chhah mup kara an beramte chinghniain a seh ṭê rawng rawng ri chu an beng an hupsan thei mawlh lo a ni. Chhan chhuah tumin a thim a var thlu lovin an che chhuak a. Râlṭitna hmunah man leh tawrh huamin India sipai an kal chilh a, thihna kawr hlim ruam an zawh tih hre reng chungin, ramhnuaiah Mizo sipai an luhchilh bawk. Remna zawngin Aizawl leh Lunglei an kàr tawn sek a, Delhi tlang thlengin an liam vawn vawn ṭhin. MNF leh Mizoram sawrkar leh India sawrkar inkarah palai hna an thawk kàr tawn zak zak a, sakhaw hruaitu berampu nih an va tlin em. Anmahni zara vawiina thlamuang taka nungdama lo awm thei tate hian an hming leh an thil tih hrang hrang ziaka awmte hi i chhiar nawn fo ang u.
Mi hrang hrang, anmahni thiamna leh theihna zawn ṭheuhva remna kawng zawngtute hming leh an hna thawh kan sawi kim thei dawn lo. Mi pakhat chauh, tuna Mizoram Chief Minister Pu Lalduhoma hian remna kawng zawng turin IPS hna a bânsan a, London-ah Pu Laldenga hmu turin a kal a, remna kawng zawnna atana pawimawh ber Pu Laldenga thusawi a zuk record khan nasa takin remna kawng zawnnaah ṭangkaina a nei ta a ni.
Khatih hun lai MZP mawlh mai kha; an che nasain an va ṭangkai tak em. Tun hma zawngin MZP hian politic lam a hawi ngai lo, zirlaite hmakhua, zirlaite welfare bak hma a la ngai lo. Mahse, Zoram hrehawm lutuk leh mipui rûm ri chuan Pathian beng a thleng a, Pathian tirhin, kei phei chuan Pathian wave ka ti mai, MZP chuan zirlaite leh mahni zir lai ngai pawimawh thei tawh lovin 1980 vel aṭang chuan 'Remna leh muanna' kawng zawn beihpui thlarau chu a chang ta a ni.
Khatih lai MZP leh MZP hruaitute Pathianin nung taka a hmang ang kha remna awm hnu hi chuan a awm tawh lo. Tun hnua zirlai hruaitute hian kha'ng mite dinhmun kha thîkin, MZP hi hel nuai taka political platform-a hmang tawh lovin, politic lalna kailâwn emaw ti tlat tawh suh se. Zirlai welfare chauh ngaihtuah leh rawh se. Kha'ng mite kha chuan zah an phu a, remna awm hnu pawhin politic lalna ṭhuthlenga hlankai tlak an ni asin. Remna leh muanna atana Pathian wave MZP-a awm ang kha tunah a awm tawh lo.
Khatih hun lai kha kei pawh college ka kal lai a ni a. Ka kalna Aizawl College kha a hma pawha a pui hup hup tawh nak alaiin, MZP movement inhawr khawmna tak kha a ni ta a. Zirna lam chu insawrbing har tak a ni. Khatih lai khan Zoram pum boruak kha a sa hulh hulh hrim hrim a, boruak chi hrang hrang a vir vel reng a, a châng leh sawrkar nen inep a ṭul fo. Zan hmasa lama class-a kan bula ṭhu, thingtlang tlangvalte kha a zan lehah chuan Police S.I. full uniform nen an rawn lang leh nawlh nawlh ṭhin thûl.
MZP hruaitu leh a hmatawng deuhho kha chuan man leh sawisak an tawk fo va, ruh tliak khawpa sawisakte pawh an awm ṭhin. An biru kual fo va, ramhnuaia MNF zinga birute pawh an awm ṭhin. Khatih laia kan hruaitu langsar zual ka la hriat theihte chu: pute–Zoramsangliana (L) ex-minister, Rochhunga Ralte ex-MLA, Zokailiana Khiangte, H. Zosangliana (L), Laltuvela, F. Chalngenga (L), V. Thanṭhuama; P. Siamliana (L) ex-minister leh Andrew Lalherliana ex- MLA-te pahnih hi Shillong lama Mizo zirlaite nen an chet fe hnuah Aizawlah an che ve leh a, KS Thanga ex-minister hi a hmatawng huai pawl a ni ṭhin bawk. Mi dang pawh an la awm ang, hengho hi sawrkarin a kawih her ve loh ding tlangte an ni.
Khatih lai kha kan tha zat lai, nationalism thlarauin min chiah hneh lai a ni bawk a, Zoramsangliana'n thiam tak maia thu a sawi hi chuan, thinur em emin awmhmunah kan lo insehruh a, chawplehchilha chet chhuah nghal mai kan duh a, Chakma rama kalte hi kan duh ut ut tawh mai ṭhin. Mahse, Rochhunga Ralte a rawn ding ve leh a, cool raiha thu a rawn sawi leh hi chuan kan inbengdai thei leh hram ṭhin a ni.
Tun hma chuan tuna Treasury Square-a Mizofed petrol pump saw Mizoram State Transport Bus station ṭhin a ni. Zan khat college-a kan inhâwr khawm zo, mi panga/paruk vel, hmeichhiate pawh telin Laltuvela hoa kan kal phei chu kawng chung lam Vanapa Hall thlen hmaah sawn vai pakhat zu rui a lo inhrosa vel a. Mahni lo maha hnam feeling san lai a ni nen, kawng thlangah bus dêng ri dawtin kan theh thla a. A thih kan hlau leh si a, Laltuvela'n a zuk en a, "A la nung ṭha râp" a rawn ti zet chu kan nui nasa. Chu ṭawngkam chu a lar chho zui nghe nghe.
All India Radio, Aizawl Station-a 'Ka hla duh zawng' tih programe lar lai khan kan college bus siam ṭhattir tura Guahati kan kal ṭumin Silchar piah Badarpur phei vela kan tlan lai chuan Laltuvela'n, "Tunah, ka hla duh loh zawng ka lo thlang ang," a rawn ti; a hla thlan leh a satu chu ka sawi lo ang. Khatih lai khan remna zawnna lamah khan MZP leh sawrkar inkar boruak a chhiat em avangin kha hla radio-a satu kha sawrkara mi pawimawh tak a nih vang chauha rawn thlang fiam a ni.
Remna Ni lo thlen apianga ka mitthlaa lo lang ziah chu–MZP-in remna zawnga political issue-a ke a pên hnua bandh siama kawng kan zawh hmasak ber kha a ni. A ni leh thla kha ka hre thei ta lo va, kan hotu la dam zinga mi Pu Rochhunga Ralte, Pu Laltuvela leh Pu V. Thanṭhuama te ka zawh lahin an lo hre tawh bik bawk si lo. Bakah, an document kha an kawl ngam loh bakah, police-in an mansak fo bawk si a. A hre tur ber Zotea a boral tawh bawk si. Kan hriat tlan theih dan ber chu, 1981 fûr lai tih a ni. A chhan chu ruahpui vanâwnin min chhu hrep a ni. Chanmari kâwn aṭangin kan zawh ṭan a, Dawrpui biak in bulah sawn Finance Minister Pu Lalhmingthanga car chu a hmaa dingin, phelsepin ka vaw ding a. A personal security-in ka awmah pistolin min tin a, 'Min kap rawh' ka ti a. Pu Lalhmingthanga'n, "E khai, heti em emte chu i kir leh mai ang u' a ti ta a ni. Zarkawt, Israel Point, Bazar Bungkawn, Zodin, Treasury Square-ahte thu sawitu an awm zel a, mahse, tute nge a sawitute ka hre ta lo. A tawp ber Sikulpuikawna sawitu chu Pu Laldenga nau Pu Ngurchhina a ni tih ka la hria. Ina ka haw hnuin ka chhungte bulah, “Ruahpui vanawnin min chhu hrep mah se, Pathian duh dana thil ṭha ti kan nih avangin ka damlo lo ang,” ka tih angin ka na ta lo.
REMNA NI a lo thleng ta. Remna ziah zana Mizo mipuite a huhoa kan hlim rual tlan ang leh kan hlimna vawrtawp ang kha a awm leh tawh lo vang. A chhan chu, inrem loh lai kha hrehawm kan ti em a ni. Mahse, kan hlim leh lutuk sahâwkna lama intipalha thi an awm kha chu a pawi. Kolasib Ṭumpui Veng hmeithai Pi Dengi fapa, tlangval fel Vankhuma s/o Chhunglawma (L), Aizawla remna lawma kawngzawhna motor aṭanga tla hlum ta kha, a nu tan leh veng tan chânna nasa tak a ni.
A tawp nan, remnain keimah a nghawng ve dan ka sawi ṭhin chu, “Remna a awm theihna tur avang hian IAS ka nih loh phah” ka ti ṭhin. A chhan chu, keima zir loh chu a ni teh meuh chungin, khatih lai khan serious taka zirna lama inpek kha harsa ka ti a, boruak dang dang ka hîp kual a, ka zûzî ta a ni. Keimah ang, nih tum leh nih tur ang nih loh phah nana hmang ta an awm ve nual mai thei. Chuvangin, ka pa min beisei em emna IAS ka ni ta lo hi pawi ka ti ṭhin.
- K. Hmingthankaia