KHAMI NI KHA
Kum 1966 March ni 1 zing lam, February 28 zanlai a pelh tawh khan Mizo National Front (MNF) chuan Mizoram independence a puang rup mai a, khata ṭang khan Mizo District chu rambuai kan lo ni ta.
MNF-in zalenna an puan tak avang chuan India sorkar chuan MNF party chu sorkar laka helah ngaiin, India ram chhûnga inthlanna hrang hrang–VC, MDC, MLA leh MP–a enga mah chuh thiang lo party an lo ni ta a, ramhnuai mi, underground tih an ni. Kum 1966 aṭanga kum 20 chhunga Mizote'n kan tuarna râpthlâpzia kha a hun lai kha chuan sawi hrehawm tak a ni.
Sialkal tlangdunga awm Selam khua chu Kawlbema khawm tura tih a ni a, Khuangphaha awm phawt turin India sipai chuan thupek an chhuah a. Kum 90 laia upa Pi Nemthangi chuan pasal a sûn tawh a, a fanute’n pasal an nei vek tawh bawk a, naupangho chauh a awmpui a. A chhungte hnenah chuan, “Kei zawng lamhla kal thei pawh ka nih tawh loh hi, awmna apiangah hnawksak ka ni tawh, zâwn ka ngai ang a, chhungte ka tihah mai mai, tihian keimah chauhin ka awm ang a, min kalsan rawh u,” a ti a. Nimahsela, a chhungte chuan an remti lo nasa mai a, an ruala kal tur chuan an ti a. Chumi hnuah chuan a pasal thlân a tlawh a, naupang pakhat chu tuibûr chhin siam nan a fanu hnenah chemte hawhsak turin a tir a, chu naupang chu a lo thlen hnu chuan a khumah a ṭhu a, a pasal thlalak chu mittui tla zawih zawiha a thlir hnuah chuan a invit hlum ta a. A lainatawm hle.
Hetiang thu lungchhiatthlak tak tak hi sawi tur dang pawh a la awm nâin duhtawk phawt ila. South Chawngtui khuaa Pi Chalkungi chanchinte pawh kha film-a siam châkawm tak a ni. India sorkar lah chuan hmelma beih taka min beiin March 5-ah Aizawl khawpuiah bomb a thlak a, March 6-ah Khawzawlah bomb a thlak leh a, March 7-ah Hnahlanah thlakin, March 8-ah Tlabung leh Sangau-ah, March 13-ah Pukpuiah, March 23-ah Bunghmunah, September 6-ah South Mualṭhuamah leh Tuipuiah a thlak a, January 31, 1967-ah Hmuntlangah bomb an thlak bawk. Mizo mipui tawrhna kha rapthlak tak a ni.
Chutiang taka tawrhna rapthlak tak takte chu tunah chuan thawnthu ngaihnawm sawiin kan sawi thei ta. A chhan chu June 30, 1986-a inremna thuthlung ziah a nih tâk vang a ni. He ni hi sorkar chang ni lo, kohhran pawhin ni pawimawh, holiday-ah kum 1987 aṭangin kan hmang ta ziah a ni.
Kum 1984-a Brig. T. Sailo kaihhruai ministry term a lo tawp taka UT MLA kan thlan leh dawn khan Congress party chuan mipui hnênah "Keini min thlan tlin chuan India sorkar leh MNF party te hi kan inbiakremtir ang," tih kha an hmatheh a. Development policy-ah Pu Ṭhenphunga kha fakawm em em mah se, Pu Laldenga leh India sorkar inbiak remtir a, rambuai nih tawh loh kha Zoram mipuiin an nghâkhlel em em mai a; chuvâng chu ni maw, Pu Lal Thanhawla hruai Congress party khan sorkarna an siam ta.
Chutih lai chuan 1984 kum tir têah IPS officer chhuanawm tak Pu Lalduhoma chuan a hna ṭha tak chelh lai bânsanin Mizoramah Congress party a zawm ta bawk a. Amaherawhchu, Pu Lalduhoma kha MLA inthlannaah Lunglei bialah a ding a, a tling zo lo. Kum 1984-a ruling party Congress General Conference-ah Chief Minister Pu Hâwla’n ‘One man one post’ hi a ṭha e, kei chu CM ka ni a, Pradesh Congress President chu mi dang ni teh se a tih avangin Mizoram Pradesh Congress President-ah Pu Lalduhoma chu thlan tlin a ni.
October 31,1984-ah Prime Minister Indira Gandhi chu kah hlum a ni a, a fapa Rahul Gandhi Prime Minister a ni zui a. Kha ministry kha 1985 kum tîr thleng thei tur mah ni se, Prime Minister rawtnain Election Commission of India chuan December 1984-ah Lok Sabha MP inthlanpui neih turin a puang a. Chutah chuan Mizoram Lok Sabha MP-ah Pu Lalduhoma chu khingtu awm lovin tling nghala puan a ni zui ta zel a. Congress President nih leh MP nih a kawp ta a. Mizoramah remna leh muanna a awm theih nan Chief Minister Pu Lal Thanhawla nen theihtâwp chhuahin rawng an bâwl dun rial rial nia kan ngaih laiin, 1985 Krismas-ah pawh MNF leh India sorkar chu an la inbe rem leh rih ta lo.
Kum 1986 kum a thar a, January leh February a ral a, March thla kan thleng chho leh ta. March thla laihawl a lo thlen leh tikah chuan MP ni lai Pu Lalduhoma kha MPCC President aṭangin loh theih lohvin a bàn a lo ṭul ta. Engtikah tak remna leh muanna thleng ang maw, a sukuk leh zo mai ang em aw te kan ti leh ta rum rum mai. Englekhawle, Pathianin kohhranho ṭawngṭainate hi a hre reng a. June 25, 1986-ah chuan India rama ruling party Congress Vice President Arjun Singh leh MNF President Pu Laldenga te chuan party level-a inhriatthiam tawnna thuthlung chu an ziak thei ta a. Sorkar anga inremna thuthlung pawh an ziak thuai tawh ang tih a rin theih ta bawk.
June ni 26, 27, 28 leh 29 a ral a, June 30, 1986 kha khatih laia Home Secretary R.D. Pradhan pension ní tur a ni. Chawhma a han office a, inremna thuthlung ziah thâwm a la awm lo. Chawhnu thlang herah chuan amah RD Pradhan-a khan, "Hei naktukah chuan Home Secretary tharin min rawn thlâk tawh dawn a, amaherawhchu, zanin zanlai thleng hian Home Secretary ka la ni dawn a. Zâninah hian kan inbiak remna thu hi kan ziak thei tawh mai lo'm ni?" tiin Pu Laldenga hnenah a sawi a. A ni dâwn tak e an ti a, an han inko khawm chûk chûk a. Mizoram Chief Secretary leh MNF President leh Union Home Secretary te kha lehkhaa hming sign-tu tur an ni.
Mizo history-a lehkha pawimawh ber tih mai tur, kum 20 rambuaia kan awm hun lo tàwpna tur leh ramhnuai mite India khua leh tui dik taka an rawn inbenbelna tur lehkha Memorandum of Settlement chu June 30, 1986 zanah India Prime Minister office-ah anni pathum chuan an ziak thei ta a. Khatih lai khan mobile phone a la awm teuh lo mai a. June 25-a party leh party hruaitute'n inremna lehkha an ziah tawh kha chuan zan tin mai hian India TV, Doordarshan-a chanchin thar puan hi Zoram pumah kan ngaithla ngun thei khawp mai.
Zan dar 7:45-ah Hindi-in chanchin thar puan a ni ṭhin a, dar 8-45 ah English-in puan a ni leh ṭhin. June 30 zan dar 7:45 aṭanga dar 8:00 chanchin tharah Mizoram lam thu puan a la awm lo. Darkar khat a ral a, English news puangtu hmel a lo lang a, chanchin thar thupui langsar zual a'n chhiar leh a, MNF leh India inremna tih a la awm chuang lo. News item hmasa ber a chhiar mêk laiin mi pakhat hian thu chhiar tur a va pe lai hi a lo lang ta.
Chutah le, “Kum 20 chhûng lai Mizoram buaina tawpna turin Mizo National Front party Pu Laldenga hruaite leh India sorkar chuan zâninah khan Memorandum of Settlement an ziak ta...” tih a rawn chhiar chiah mai kha chuh... tu inah pawh TV en zawng zawng kha kan phu suau va, kan âu ruah ruah ta mai a ni.
Pu Laldenga, RD Pradhan leh Pu Lalkhama, Mizoram Chief Secretary te bulah khan Pu Lal Thanhawla a ṭhu a, an hnungah khan Mizoram Congress hruaitu Pu Zalawma, Pu Rokamlova, Pu Vanlalnghaka leh Pu F. Lalthlamuana te, MLA Pu R. Lalawia te, Mizo Peace Forum hruaitu Pu P. Siamliana leh Pu Lalhmingliana (a hnua Rajya Sabha MP pawh ni ta) te, Pu Laldenga nupui Pi Biakdiki te hmêl kan lo hmu vuai vuai bawk.
TV pawh rei kan en peih tawh lo, mipui kha a hmei a pain páwnah an tlân chhuak a, kawng an zawh a, lâwmin an au rual a; auhla tur hriat sa a lo awm si lo. ‘Pî buhdêng pi buhdêng, pakhatin buh ṭhâp buh ṭhâp’ an ti a. A hnu deuhvah chuan tu rawt chhuah tak ni maw, ‘Dêng buh dêng, Dêng buh dêng, Thanhâwla'n buh ṭhâp buh ṭhâp’ an ti ta a. Chu hla chham ringawt chuan Aizawl kawngpuiah an au tlaivâr a ni ber. A ṭhenin motor ke an hâl a, puak thei pawh a puak nasa a; khatiang renga Aizawl khawpuia thawm ri kha a awm leh tawh ngai lo ang tih hial tur a ni. Khami zan kha chu zan theihnghilh phal tawh loh tur a ni ringawt mai.
A tuk July 1, 1986 chu Mizoram Lieutenant Governor khan holiday-ah a puang a. Nilêng tih mai tur hian Aizawl kawngpuiah hlim lâm sahâwk kawngzawh hmuh tur an awm. Remna rah chu hmuh theihin a lang nghal a, mipui hlim thawm kha a ropuiin hriat a va nuam ngai tak em!
- Mahmuaka Chhakchhuak