RAMBUAI LAI KHA AW! (Tawnhriat tlemte hi)
Kum 1966 March ni 1-ah MNF-in indepence a puang a, March 2-ah Assam sawrkarin Mizo District (tuna 'Mizoram' lo ni ta) chu ram buaiah a puang a, hemi zawh March 3-ah sipai phur helikopter chu Aizawlah a ṭum. Chutia kan ram a lo buai ta chu remna thu thlun (peace accord) hmangin June ni 30, 1986 aṭangin tihreh a lo reh ta a ni.
Remna leh muanna (Peace Accord) lo awm ta hi chhût chian poh leh a hlutna a zual ṭhin. Keini ang rual chuan ram buai tirh kha kan hre chiang ve phak lo va, chuti chungin hriat chin leh hmuh chin kan nei ve a ni.
Zaingen khuaa kan awm laia bazar zawl tia kan sawi ṭhinah Zaingen tlangvalte ran ang maia khalh khawm a, rûl anga bawkvâka an vahtir, a vâk chak lo apiang tianga an vuak ṭhin, an bawhvahnain vaivut a tihkhûk luih luih rapthlakziate kha mitthlain a la hmuin a la hre reng a ni. Kan veng nulate kha hnungkhirha banga an khai, an ke phahina chhuat (lei) rap pha chiah si lova an hrem te kha kan ute sawi, a taka kan hmuh ve phak loh, rapthlak tak, India ram danpui awm hnua thil theng mak tak, mihring dikna chanvo bawhchhiatna nasa tak a ni. Tun thlenga la dam kan ute kâwng ṭha lo benvawn neih phahna, eng mah zangnadawmna inpek awm si lo a ni a; rilru a na hle. Dik tak chuan, dan mit aṭanga thlir chuan tun thleng hian kha tih laia sawrkar laipui chelhtute kha ngaihdam mai an harsa hle. Kan khaw VCP, ka pa unau (cousin), pa ṭha, zaidam leh pawi sawi lo, tuar chhel Pawih Suala'n a stengun-a a kah hlum chungchang te kha chu a rapthlak lutuk a, ka ziak zui lo mai ang.
Zaingen khua chu Khawzawlah kum 1968-ah min khawm a, nu leh pa leh kan ute'n ram hnuai vât leh sâmin riah hmun an khuar a (a kum leh, 1969-ah ka nuin min boralsan a). Kum a lo kal a, di in kan nei a, kum a lo kal zel a, high school kan rah ve meuh chuan Khawzawlah rangva in te pawh a lo awm ve ta.
Keini chhungkua kha ka pa havildar pension a ni a, Zaingen khuaah kha chuan harsa lutukin kan awm ngai lova sawi a ni. Amaherawhchu, Zaingen khaw in zawng zawng sipaiin an hâl zingah sipaiho lên ṭhinna bera ngaih kan in (ex-havildar in) kha zuah theih ngawt a ni bik lo va, bungraw chuh theih tlem tê chuhin Khawzawlah chuan khawmho chu kan insuan phei ta a. (Kan hun tawn zîngah khaw khâwm a pawi ber mai, Zoram hmun tin khawtlang puan ang a chul zo ta). Khaw hrang hrang–Zaingen, Tualpui, Arro, Zuchhip, Darngawn, Neihdawn leh Tuisen te chu a kan inkulh hrang thliah thliah a, chu kan inkulhna hmun ṭheuh chu tun thlenga veng – eg. Zuchhip Veng, Arro Veng, adt. tia kan hriat takte hi a lo ni ta a ni.
Karfiu (curfew) kha a zing hle a, naupang tan pawh ninawm tak a ni. Ṭum khat chu karfiu lain sipai camp leh Mualvawm Field hnuai (ti mai ila, Mualvawm Field hnuai bik a ni ang chu)-a kan thangthleng kamte chu kan en lohna a rei tawh avangin Khur Chhuk (Dai Thlang) leh Keikhum ram lama a rûka ram hnuaia kal kualin kan ṭhiante nen chuan kan thangthleng kamte chu kan en a. Kan chhuah hmain, "Tu mah bengcheng lo turin kan inhrilh lâwk vek a; mahse, a hmun kan han thlen a, sava 2/3 thang âwk (pakhat chu a lo la nung a) ṭhiante'n an han hmuh chuan an lawm avangin an au ta chêl chûl a. Vâk kual reng sipaiho (patrolling) chuan kan thawm an rawn hre ta. Kan thang kamna kha (kawng danga sawi chuan) tuna Lungvar Veng, Mualvawm Field chhak tlâng chand kahna hnuai a ni a, Khualen leh Rabung kawng chhakah a nih chu. Darkar chanve vel hnuah chuan kawngpui aṭang chuan sipai patrolling-ho zinga Mizo ṭawng thiam chuan, " Engati nge curfew laia rama in kal, rawn chhuk vat rawh chu, in rawn chhuk vat loh chuan kan kah chilh nghal ang che u," tiin min rawn vau va. Chu aw chu kan hriat veleh hlauvin hmanhmawh phelêngin kawngpui lam pan chuan ṭhiante nen chuan kan chhuk a, a ṭhen chu kawngpuiah kan zuang/ṭum thla bawk a. Naupang ni mah ila, Khawzawl sipaite'n kan chêttlatna lam hawia silai an lek fur han hmuh chu rapthlâk tak a ni. Kawngpui kan thlen kim hnu chuan pakhat chuan, "Â, naupang vek an nih hi, puitling pakhat mah an awm lo, a lian ber pawh hi puitlinga ngaih theih a ni lo vang," tiin Mizo ṭawngin a sawi a. Tichuan an hotu ber ni ngeia rin chuan, "Naupang vek in ni a, tun ṭum chu kan ngaidam ang che u. Ni dangah curfew bawhchhiaa rama in kal kan hmuh leh che u chuan kan ngaidam tawh lo vang che u. Tikhan, khawiah mah kal kual lovin, in lam panin haw nghal vang vang rawh u," a tih veleh hmanhmawh takin kan haw ta a ni.
Kekawr tlawn hmâwr arh (12" to 14") kan hak hi chuan kan lan puitlin ve phah a. Kan zinga a pumraw lian ber khan kekawr hmawr arh hlui lam ka ha a, min han en deuh vat vat a, min man bîk ta lo; ka him tel chu ka lawm hle a ni. Min man ta se chu (a hnua) kan vêng pa nungchang ṭha, nupui leh fate hmangaih tak leh khawtlanga tlawm ngai Pu Zapa an man a, a khampheia an rawn chhuah ang din hmunah khan ka ding ve thei reng a lo ni.
Ram buai lai khan tawnhriat dang pawh kan nei ve nual nâin thu ziah a thui lutuk loh nan duh tawk rih ila, kan dam chuan nakkum lamah kan chhunzawm leh dawn nia. Remna Ni champha June 30 a lo thlen apiang hian 'Remna leh muanna' hlutzia thinlungah a lo thar leh ṭhin. Ram buai hre pha chuan khatianga hun hrehawm leh rapthlak, buaina ang kha kan duh tawh lo. Ram a buai a, dan zawng zawng sipai kuta a awm tawh chuan, mihring dikna chanvo humhalhna dan leh hrai chi hrang hrang (humanitarian law, protection under International laws & national laws, adt) hian awmzia a nei hlei thei ṭhin lo.
Chuvang chuan, Danpui (Constititional Law of India) hnuaia remna hnuaiah inrem tak leh inhmangaih tawnna nen hma lam panin khawsa ho dial dial ila. Remna tichhe zawnga khawsa (social deviants) reng reng chu dimdawihna nei lovin, dan rorelna (rule of law) hmanga hmet mit zelin hmachhawn ila, tichuan, Zo fate'n raltiang kan kai ve dawn zuk nia.
- Dr J.T.Vanlalngheta
Advocate, Writer's Lexis & Law