Written by
- R.Lalfakawma
Seling

A ruh no ni chhuakah – ‘NG’




Mizote’n Darwin-a theory lar tak ‘Survival of the fittest’ kan hriat ve hma daih tawhah khan naupang pawnto hla lar tak “Nghêng tâwlah sai âwnah, a ruh no no chhuakah, chhuakah…” tiin an lo infiam tawh ṭhin a. ‘Dam leh tlâng khatah, thih leh ruam khatah’ an tih laiin, leilunga thilsiamte lo dam khawchhuah theih dan te, khawvêl inlumlet dan hriatna kawngah te chuan an la hniam viau ang. Chutih rualin, khatih laia an ṭawngkam lâr tak pakhat, “Mipa leh arpa hluisen chuan dam rei kan tum vak hlei nem,” tih thute hi ngaihtuah chiang ta ila, hringnun hi chhûm rei lo tê lo langa ral leh mai ṭhin ang chauh a nihzia te an lo hre thiam êm êm tawh zawk em ni tih tur a ni. Engpawhnise, leilungah hian a thei zawk apiangte din khawchhuahna a nihzia chu Darwin-a theory tel lo pawh hian kan hre fiah zel tho awm e.

Tun hnaiah Mizo Language Development Board hmalaknain kan A AW B chu a rem dan phung tihdanglam tum chhoh mek a ni âwm a. Kum kha leh chen kan lo hman tawh a nih avangin ṭhenkhat chuan a thlavâng kan hauhin thil ṭul lo tak niin kan ngai a. Khawiah pawh awm se NG a nihna a bo chuang lo va, chuvangin, han tihdanglam kual hi intih-vai ṭingṭangna mai maiah pawh kan ngaihsak a ni. Mahse, hetia a thlavâng kan hauh viau rual hian, kan A AW B hi tihdanglam a lo ni tawh tih hriat tel pawh a ṭha awm e. J hi ‘chei’ tia lam ṭhin niin, G pawh ‘Ek’; chhim lamah chuan NG hi En Zi tiin an lam ṭhin. ‘CH’ phei hi chu hawrawp tawp ber Z hnunga awm ṭhin kha a ni a, a hmasa lam palinaah an sawn ta daih mai a nih hi.

Hetia kan mi thiam leh zir chiangtute’n NG awmna sawn ṭul an tih chhan ber hi tûnlai khawvêl thiamna hmanga hawrawp thumal rem kawngah awlsam zawkna a awm a ni awm a, chu thil chuan a ruh no zawk kan A AW B rem fel sa chu a nêk her dawn tihna a ni ang chu. Mahse, a awlsamna leh zângkhai zawk ngawt thlir erawh a dik ber bik lo thei. Ṭ chhu tura Alt+007788 tih kual te hi kan ning thuai ang em? Ṭingṭang tih thumal chhu dik tur pawh hian keyboard-a ‘Alt+007788+ing+Alt+007789+ang’ hmeh duah a ngai a, hei ai chuan ṭringtrang han tih awlsam mai hi kan la duh leh zawk mai lo’ng maw? A awlsam kan zawn zel dawn chuan hawrawp kalphung kan thlak danglam nasat viau a ngai dawn a ni.

Hmân deuh, phâi lam leh khawvêl ram hran kan dai chiâu ve ṭan lai khan hming ziah dan chungchangah pawh first name leh surname tih vel avang khan hming ziah dan ṭha zawk ni awm kha kan uar thar hle a, mahse, hei a ngaiah bawk kan let leh ta a ni awm e. Sawi zel takah chuan, Mizo hming tawpa ‘a’ leh ‘i’ awm lo pawh kan awm ve ta nial mai a, changkanna ṭha lam ni tak maw. Awlsam leh changkâng zawk, ngainat zawk vânga kan hawrawp leh thil ziah dan phung kan thlak danglam zel chuan Mizo ṭawng hmangtu mi tlemtê kan ni chung hian inhrilh fiah chawp kan la ngai zel mai dawn a ni.

Hming ziah dan chungchangah chuan keini aia hming ziah dan mak, sei leh tawi hi khawvel ram zauah hian an tam khawp ang. Anni lam hi passport leh lehkha pawimawha hming ziah kawngah hian harsatna an nei ve ang em ka hre pha law; mahse, keini Mizote chuan mi dangin an pawm awlsam theih nan kan chin dan ṭhan nghet tak pawh kan tidanglam zung zung duh a. Hnam dangin an lam thiam lo tih mai mai vângin a lam dan awlsam thlengin kan zawngin kan thlak danglam a; thil hi kan samlam khawp mai. Hetianga kan nghîn kan nghîn chuan tih dan nghet neih kawngah harsatna kan tawk reng dawn a ni.

‘Ngaih dan a tam, pawm dan a tam’ tih ngawt hi Mizo ṭawng kalphung leh ziah dan kan sawihona kawngah hian thu tawpna ni ṭhin lo se a duhawm hle mai. Kalphung nghet, ziah dan dik leh zir dan dik thlenga kan neih hi a pawimawh a, chu chu kan mi thiamte hmalakna tur pawh ni awm tak a ni. Chutih rualin, nghet taka din kan duh laiin khawvêl ṭhang zelah Mizo ṭawng pawh a inher danglam ve zel a, kan pawm emaw, pawm lo emaw pawh ni se, ṭawng thi, ṭawng thar leh tih dan thar a piang zel dawn. Tunah pawh ziak mi tam tak chuan hun hmasa lama kan hriat ngai loh thlûkna chi hrang hrang hnam dang ta kan hmang hawh mek chu a ni a, ṭawng leh a ziah dan phungah hian zai khata luan a har a nih hi.

Mizo ṭawng ziah dan chungchangah ni se, a thiam pahnih – Mizo Language Committee leh Mizo Grammar Society ten min zirtir dan a thuhmun loh tâkah chuan a dik zawk thlangin kan buai kan buai a. Tunah Mizo Language Development Board an lo lang leh ta a, Mizo ṭawng tihhmasawnna kawngah NG awmna sawn bakah hian engtin nge min kaihhruai zel dawn ni?

- R.Lalfakawma, Seling