Chhandamtu K Sawiluaia

Isua Krista hming chuhpui lam ni lovin chawimawi duh luat vang chauhin Pu K Sawiluaia hming bulah tun ṭum chu ‘Chhandamtu’ tih hi ka’n dah lui ve ringawt a ni.

December 1, 2016 zing dar 8 vel khan phone call ka dawng a, “Tukin zing khan Pu K Sawiluaia, Zuangtui Vengah hian lungphu châwlin a thi a. Kawnpui lama a chhungte’n hrilh ngei ngei tur zingah an dah che a, ka rawn hrilh che a ni,” a rawn ti a. Zin kawng zawh lai ka nih avanga a ruang ka hmuh hman dawn loh thu leh ka remchan veleh ka râl tur thu ka hrilh a.

December 3, 2016 chawhma dar 11 velah chuan ka nupui nen Pu K Sawiluaia nupui hmu turin Zuangtui lam kan pan a. An in kan hriat sa loh avangin vawi thum vel mi kan zawh a, step 300 chuang zet kan zawh hnu chuan chhandamtu pianna Bethlehem ran in ni ve mai âwmah chuan kan lut ta hlawl a. Min hrilhtu hnuhnung ber chuan “Khumi in kawmthlangah khuan in, a bang dâp a lo awm mai ang,” tiin min hrilh a, a chiang khawp mai. Kan kal pelh tawh leh a chhehvelah in, a bang dâp dang rêng a awm lo. Krismas thla a ni bawk a, ‘Nausen puana tuam, ran chaw pekna thlênga mu’ tih nen te pawh a inang lek lekin ka hre zel mai. Kan han lut a, Pu K Sawiluaia nupui chu amah chauhin a lo awm a. A vui liam ni aṭangin ni hnih khat chauh a liam a, inlêng khawhar hnêm tur pakhat êm pawh an lo awm lo chu ka lainat deuh nghal ngawt a. Tunlai mi ṭulzia leh mi lo tih tawh lam hre hawt lova inlêng awm han phût ngawt chu ka inthiam lo leh tho mai.

July 7, 1981 chawhma dar 11:30 velah khan Shillong aṭanga Aizawl pana kan haw chu kan chuanna bus, Kawnpui dai rehah a tlan liam thut mai. Kan accident hma lawk khan Kawnpui khaw chhungah hian Pu K Sawiluaia hian kan bus-a chuan ve beiseiin min lo phar a; kan bus driver Pu Chhuanvawra khan hawihhâwm takin, “Ka pu, kan tâwt deuh a, min hrethiam mai rawh aw,” tiin, kan tlan liamsan ta kha a ni a. A lo chuang ve lo chu a vannei hle mai. Amah a vannei mai a ni lo va, a lo chuang ve lo hi kei ber mai hian ka vanneihpui ta a ni. Kan bus hnunga truck lo kalah a rawn chuang a; bus accident-a chuangte min la chhuaka ṭanpuitu ṭangkai takah a rawn ṭang ta hlauh mai kha a va ropui em!

Kawnpui dai kawng chhuk tak maiah fûr khaw ṭha lum uap deuh churh hnuaia dîm muang ruiha bus tlan chuan min awi mu hlawm ni ngei tur a ni, kei pawh ka lo muhil tui khawp mai. Kawng thlanga bus a tlan liam tâkah chuan ka harh ve zawk a, a ṭhenin nu leh pa an au a, a ṭhenin Pathian auin, “Aw, Lalpa” an ti rawng rawng bawk a. Kan bus a chesual tih ka hriat chuan thi ngei turah inngaiin, Shillong kan chhuahsan dawn Pathianni zana, “Kei atan zawng nun hi Krista, thih pawh hlâwkna,” tih thupui hmanga ka thusawite ngaihtuah chhuak a; chatuan hlâwkna chang tura min chhandamtu Pathian hnenah ka rilruin lawmthu ka sawi a ni. Chatuan kawngkhar hawnsak mai tura inngaiin kum 23 âwrh chhunga chatuan lam atana ka inbuatsaihnate ka ngaihtuah let erawh chuan duhthawh a na hle. Rin lâwk loh taka ka nu leh pain ka ruang an han dawng nawlh mai turte pawh ngaihtuah kual zut zut a, rei lo tê muhila mumang sei deuh kan nei ang mai hian harh zawk chauh e ti lovin ngaihtuahna chu a vâk kual nasa hman khawp mai.

Chumi hnua ka han harh leh chu rapthlak tak a ni! Thil rit em em maiin min delh bet khûr zawih zawih a, ka thaw hlei thei lo va, ka aw ka chhuah thei hek lo. Bus-in Shillong aṭangin Aizawl kan pan tih lam kha chu ka hre chhuak tawh lo rêng rêng. Lirnghingin kan hostel sâwi chimin min delh bet a nih dawn hi tih te chu ka rin thu vel mai mai a ni. Mi ṭawng lâwng lâwng te, mangang au chuah chuah te chu ka hre nâ a, awmze neiin ka dawngsawng lo. Theihtawpa ka insan mar pawhin ka aw a chhuak hlei thei bawk si lo. A tawpa tawpa zawi thâm sîn tak hian, “Min ṭanpui ru,” ka han ti hrâm a. Mi ṭawng leh au chuah chuah karah chuan tu han hriat tham tur pawh a ni lo. Mahse, rin phak lohin, “Thlaphâng suh, ka rawn pui ang che,” tih chhanna ka han dawng ta mai chu a va lawmawm tehlul em! Chu chu kan râl tak Pu Sawiluaia aw ngei chu a ni. Amahin tun hnua a sawi leh danin, ruang pariat zet min delhtu harsa taka a han hnuh sawn hnu chuan ka ke lam hi a invawrh nawlh a, a hmaa zangthala awm chu ka bawkkhup ta a. Mahse, ka lu leh ka kut pahnih chu a hnuai lamah engin emaw ni min la chep bet ta fo a. Pu Luaia chuan min rawn zen ngar ngar pawhin ka tukkhum sam sei lai chu a rawn hai pha viai viai chauh a ni. Puitu dang nei lovin tha pui chhuahin a han bei leh a, eng emaw hnuah chuan min tung chhuak ta hlawl mai!

Chuti taka ka tan thâ leh tui sêng a, lainatna leh hmangaihna rilru nena min chhanchhuaktu hmel chu hmuh ka chak tehlul nen, ka hmai pumpuia thisen khâr khir tlat chuan ka mit pawh an lo châr phui vek chu niin, ka hmu thei hauh lo mai chu a va hrehawm tehlul em. Amah zawk chuan, “Tlangval, tu nge i hming? Khawi khua nge i nih?” tih min zawt a. Ka hrilh hnuin kei chuan, “Ka pu, nang tu nge i hming?” ka’n ti ve a. “Ka hming i hriat a ngai lo ve, Kawnpui khaw pa ka nih hi, i sana (wrist-watch) hi a bo palh loh nan keima’n ka’n kawl ang e aw,” tiin mi dang pui turin min kalsan leh ta mai a.

Chu chhandamtu chu ka ngai em em a, ka dam chhuah leh phawt chuan ka zawng chhuak tho tho ang te chu ka ti rilru nâ a, ‘Kawnpui khaw pa’ tia inzawn hmuh chu ka huphurh rilru. A tuk zing dar 5-ah Army ambulance-in Aizawl Civil Hospital min phur thleng a; ward-a kan han indah fel chuan Hospital-a thawktute’n ka sana chu min rawn pe chat mai bawk. Min chhanchhuaktu pa kha ka ngaisangin, ka va han zahin, ka dam chhung hian hmuh chhuah ngei ka va chak tehlul em! A hming lah ka la hre dêr si lo.

Kha accident khan Mizoram pum min nghawng a, hmelhriat leh hriat lohte pawhin min tlawh luai luai mai kha a ni a. Min tlawhtute ngaihsak sen pawh a ni lo hial. Tlai khat chu min tlawhtute’n min kîl tuau tuauna kara hnathawh kawr nena lo ṭhu ve reng chuan artui pathum min pek pahin, “Ka kal ang e, i lo dam zel dawn nia,” tiin ka bula ṭhu ka nu chu a chibai bawk a. A kal hnu chuan ka nu hnenah, “Ka nu, artui min petu kha i hriat zawng em? Ka va hre lo e,” ka ti a. Ani chuan, “I hmelhriat turah ka ngai asin, khawnge, ka va ûm zui leh ngat teh ang,” a ti a. An rawn inkai lut chu ka nu mittui a rawn tla zawih zawih mai a, “Mama, ani hi a lawm hmuh i châk em em, rawn chhanchhuaktu che kha,” a rawn ti ta mai a. Ka lo ban a, a kut ka vuan a, eng mah pawh ka sawi thei lo; ka en ngawih ngawih ringawt mai. Ka mittui pawh ka sûm zo bik ta lo. Vanram kan thlen huna hmangaiha min chhandamtu, sual khur thûk bera pil tawh nun zawng zawng hlana min chhandamtu hmel kan hmuh huna kan hlimzia turte min ngaihtuahtir hial a ni.

Amah râl tura a in kan zawn a, mite’n, “E, hman nîa putar thi kha maw?” an lo ti liam mai mai pawh hi a mawh lo ve. Mahni inpho lang a, a tih ṭhat leh hlawhtlinna te pawh mite hriata sawi ngai lem lo, a mi chhan chhuah keia lakah pawh ngênngâwla pangchang duh miah lo, Zo pa Kristian dik tak, mahni hming aia mahni khawtlang tana hmingṭhatna hlan duhtu Pu K Sawiluaia hi daikil karah mual liam ta mai mai pawh ni se, kan ram, kan hnam tan hian a va hlu tehlul em!

Vawi khat chu Pathian thu ka zir laiin Kawnpuiah riakin ka han tlawh chhuak a, kamis chhetê ka hawnsak ve chu ka han pe a. “Hei chu ka inkhawm kawrah, lâmnaa hâk atan chauh ka hmang ang,” a lo ti a. Pathian ṭih a, a hming fak kham thei lo chi a lo ni leh zel te kha ka nun tihlim zualtu a ni. Vawiinah hian kan zingah awm tawh lovin, min lo hmuak turin a lo kal hmasa leh ta a; amah ka mitin a hmuh hmasak ṭuma ka hlimna aia nasa neiin Chhandamtu tak Isua nen an inhmu ang a, hlim tâwp lovin an lêng ang tih ka ring tlat a ni.

(Vawiin July 7 hi Mizorama lirtheia chetsualna rapthlak ber, kum kum 1981-a Kawnpui daia MST Bus chetsual champha a ni.)

- Rev. Zosangliana Colney, Mission Veng