Written by
H.Lalchhuanliana

A hnâr a fîm chuan a mawng lam pawh a fîm mai

Ram hruaitu lu ber Chief Minister pawimawhzia sawi nan kan thupui khi hman ṭhin a ni a, a dik thui hle awm e. Hun rei tak chhung chu political party lian pahnih Congress leh MNF ten kan ramah rorelna an inchan chhawk ngar ngar a, kum sawmli dawn lai an inlal chhawk a ni. Thil ṭha tam tak an ti a, tuna hmasawnna ruhrel zawng zawng deuhthaw hi an sûlhnu kan ti thei awm e. UT kan nih lai aṭang khan Central-in hmasawnna ruhrel min dinsak bawk a, pawisa tam thu pawh sawi a nih ṭhin kha. Ram rorelnaa pawimawh ber chu Chief Minister hi a ni zel a, politics ṭawngkam, '”A hnar a fim chuan a mawng lam pawh a fim mai ṭhin'' tih pawh hi CM dinhmun sawina a ni.

Sawrkar hmasa lamah khan a hnar ber kan CM pahnihte kha an lo fim reng em tih chu sawi dan hrang hrang a awm thei awm e. Mi ṭhenkhat chuan party pahnih sawrkar inchhawk ṭhin kha a hnar a fim em em vang pawh ni lovin, party lian dang a awm tlat loh avang khan kan hnawl hnu kha kan thlang leh mai ṭhin a ni an ti a. Mipui hnena pawisa sem tur tawktarh tam zawk zawk party kha mipuiin an vote tling leh mai ṭhin tih a awm bawk a, dik tak maw le!

CM chu kawng engkimah ram nu leh pa chan chang tur a ni a, party mal CM a ni lo tih inhriaa rilru zau tak pu tura ngaih a ni. CM chu rorel (administration) thiam, hmathlir nei ṭha, eiruk ching lo, ram leh hnam tana inpe tak tak, thu belhchian dâwl chauh sawi ṭhin, ram hruai tum dan mumal tak (principle) nei, thu zûk mai mai ching lo leh mi rinawm ni thei se duhthusam a ni ang. CM thuneihna hi a san ang bawkin mipuiin kan beiseina pawh hi a sang a, a chunga kan sawi ang nihna (quality) te khi kan beisei ṭhin a ni. Mihring ve bawk an nih avang hian kan beisei ang diak diak erawh an ti thei bik lo va, hriatthiam chin neih pawh an ngai awm e.

Kan hruaitu hmasate hna lo thawh ṭhat te chu sawi sen a ni lo ang a, an tih fuh loh deuhte pawh sawi tur a awm bawk ang. NLUP leh SEDP hmanga hma an lak dan te, hmasawnna hna an thawh dan leh sum enkawl dan thlengin duh khawp loh deuhna a awm thei ang. Heng ang hi a lo awm pawhin hriat rengsak lo ila, hma lam hun thlir thiam phahnan hmang hlauh zawk ila a ṭha hle ang. Kan party mi an nih loh vanga kan ram hruaitute thlenga kan sawichhe bawrh bawrh ṭhin hi sim atan a ṭha, a kristian lo a ni. Hun rei tak CM lo ni theite hi mi bik an ni a, sawi nêp ngawt chi an ni lo va, zah an phu hle zawk a ni.

Tun hma lam aṭanga kan sawrkar kal dan fel lo ṭhenkhat, dan ang maia kan kalpui tawh siam ṭhat ngai hi awm nualin a lang. Chung zinga langsar deuhte chu, advertisement tel lova sawrkar hnathawk lak tam lutuk (political appointment), hei hian aikal lak a hring a, a bikin zirnain nasa takin a tuar a ni. Contractor leh supplier ni lo contract leh supply hna thawk politician an tam ṭhin a, politics eizawnna atan an hmang hi a fel lo hle a ni.

Sawrkar hnathawk transfer leh posting-a politician inrawlh nasa lutuk ṭhin hi hnain a tuar thei a ni. Dan ṭha tak awm reng chunga dan lova kal luih ngar ngar hi chu ram hmangaihzia aiin lal ṭhutthleng thlakhlelhna a kâwk zawk a, kan sakhaw zirtirna kalh a ni. Politics chu dan hnuaia dik tak leh hleih nei lova mi tin huapzo ram rorelna a ni tur a ni a, mahni inhaivûrna tur a ni lo.

Ṭhangthar lehkha thiam tak tak an lo chhuak zel a, sawrkar hna tê ber thlenga diltu pawh BA/MA an kat nuk tawh a ni. Tun sawrkar thara danglamna ka lo hmuh ve pakhat chu ‘advertisement’ kan hmu leh ta chuai chuai hi a ni, ṭhalai hna zawngte tan a lawmawm zual ngawt awm e. Tunah chuan advertisment chhuah lova hna lak chu mualphona a ni zel dawn tawh a ni. Ram hmangaihna tak tak thinlungah chuan a tling lo leh dik lote duhsakna a leng tur a ni lo va, ram hmangaihna tak tak (nationalism) kan tih fo hi a sawia sawi a ni lo va, thiltih leh chetziain a nemnghet tur a ni zawk ang.

Kan danglam dawn

Kum 2023 MLA election-ah vawi khat mah la sawrkar lo ZPM chuan seat 27 lain sawrkarna an rawn siam a. Mi thar deuh vek leh an vawi khat MLA nihna a ni fur hlawm nghe nghe. ZPM lo sawrkar nawlh mai hian chhan tam tak a nei ngei ang a, chung zingah chuan ‘Kalphung thar hmangin kan danglam dawn’ tih hi a tel awm e. Mipui hnena enchhin tura an inzawrhna te, an CM candidate-ah mipuiin beiseina an neih vang te, rorel lai party kha mipuiin an rin tawh loh vangte a ni thei bawk ang. ZPM policy leh campaign auhla, a thlawna pawisa sem aiah thawhrimna hmanga intodelh, mi harsate khai chhuah, (Bana Kaih policy) kut hnathawktute thlai thar leisak leh adt. khan hna a thawk niin a lang. An MLA zawng zawngte’n an eiruk loh tur thu an intiam kha kan la hriat ngai loh, kalphung thar a ni a, a takah chantir ngei teh se.

Kum khat leh a chanve zet rorelna an chan hnu hian danglamna chu an thlen em? A sawitu azirin sawi dan hrang hrang a awm thei ang. Political party-te sawi dan aiin mipui ṭan lam nei lote ngaihdan chu a dik ber awm e. ZPM hian an sawrkar tirh aṭangin danglamna chu an thlen ngei a, kan duh dan a nih leh nih loh chu thu hran ni se. Inrenchem zawngin bul an ṭan kha a ni a, CM, minister, MLA te a hmahruaiah ṭangin an hamṭhatna an titlem nghal a. CM pawhin mihring pakua an lo kawl ṭhin kha pali-ah a titlem niin an sawi. Motor leh hamṭhatna dang pawh a titlem zawngin hma an la a, vawn nun zel atan a ṭha hle mai.

Kan thupui, ‘A hnar a fim chuan a mawng lam pawh a fim mai a ni’ tih hi Pu Lalduhoma hian thiam taka a sawi ṭhin kha a ni a. Tunah amah ngei CM a lo ni ta a, CM a nih tirh aṭangin theihtawpin hma pawh a la nghal a, a hnar ber fim reng tur chu amah ngei a lo ni ta a ni. An sawrkar tirha sawrkar officer-te hnena a sawi, sawrkar hnathawkte hi in tel lovin kan corrupt ve thei lo va, nangni erawh chu kan tel lovin in corrupt thei, a tih kha a dik thui hle awm e. CM hian a minister leh MLA te bakah, anmahni tel lo pawha eiru thei a tihte hi hnai taka a en zui zel erawh a ṭul hle awm e. Rorelna fel leh tluang taka kal tur chuan thawh hona ṭha a pawimawh ber zel ang. Minister, MLA te bakah sawrkar official thlenga mawhphurhna inzahsak tawn te, inrin tawn te, intihphur leh inrawn khawm fote hi thawh hona hmanraw ṭha tak a ni ang.

Hun hmasa lama sawrkar inṭawm kan neih ṭuma minister pawh lo ni tawh chuan, an ministry kha an inrawn khawm ngai meuh loh thu a sawi a. Mak ka tih thu leh zawhna ṭhenkhat ka zawh min chhannaah chuan, nuam ti pawl chuan nuam an ti ngawt ang a ti a; ngaihtuah a tithui khawp mai. Hetiang hi thil awm thei a lo nih chuan CM hian administration lam thlengin a vil uluk a ngai hle tihna a ni ang.

ZPM hi kum hnih pawh an la sawrkar lo va, an minister leh MLA te corruption-a fihlim lo sawi tur an la awm lem lo a ni maithei e (an lo awm reng thei bawk a!). Hetih lai hian an party mite contract leh supply hna thawk ṭan mekte hian an tihmingchhe thei tih an hriat reng a ṭul ang. Sum ngainatna avang hian kalphung thar aiah ram hlui zia la kalpui hreh lo hi an party mite eng emaw zat an la awm ang. Ruling party worker nih vanga hotute na taka hna dil ching te, inti ruling party taka sawrkar hnathawk sawn tura hmalak chingte hian sawrkar an tihmingchhe ṭhin tih hi hre reng teh se.

ZPM an sawrkar tirha dan awm sa anga office kal leh haw hun an han vawng dikte kha kalphung thar a lo ni reng mai a, thil mak tak a tling a ni! Kut hnathawkte hamṭhatna tur lam leh an flagship policy, thlai thar lei kawngah pawh an thawk ṭha viau a tih theih ang. Sawhthing leina ngawt pawh kuminah cheng vaibelchhe 96 chuang an seng tawh niin an sawi a, CM pawhin kut hnathawktute tana pawisa pe chhuak tam ber an nih thu a sawi. Hetianga kut hnathawktute thawhrim rah ngei an leisak hi a lawmawm tak zet a, taimak inzirtirna ṭha tak leh kalphung thar a ni awm e.

A tawp berah chuan kan CM Pu Duha hi kan CM hmasa pahnihte kan sawi ang bawka mi bik nihna nei a ni a, All India Services-a inziak tling thei, IPS a ni. Hetiang dinhmun hi mi thluak ṭha leh mi bikte tan lo chuan nih ve mai harsa tak a ni. Kan state police hotu ber DGP tur Mizo IPS pawh kan awm tak loh chhan hi All India Services-a Mizo kan tlin theih loh vang a ni. Kan CM Pu Duha hi hetiang taka mi bik a nih vang a ni ngei ang, CM a nih tirh pawh khan a ṭum khatna tih hriat loh khawpin a zei nghal tlat a ni. Tunah hian CM a rawn ni ta a, a hmaa CM-te thil ṭha tih chhunzawm zel chungin leh ama inzawrhna ang ngeiin a ṭha zawnga danglamna kalphung thar rawn thlen ngei teh se. A hnar ber a fim reng ngat chuan a mawng lam chu a fim reng mai ang; chu chu a koah a innghat e.

- H. Lalchhuanliana