Written by
- Revd. Liandawla
9612390399

Mizo thawh sen loh hna Mizorama awm hi


Tih nuam tak leh thu awih taka in awm chuan, in rama thil ṭha te hi in ei ang; nimahsela, in duh loh va in hel chuan khandaihin a ei zo vang che u a ti a; Lalpa ka chuan chu chu a sawi tawh a ni. (Isaia 1:19 & 20)

Pathianin Mizo hnam tan ram a pek, a chengte tan leilung leh a chhunga thil ṭha a dah sak hai chhuak lo leh ei lova, thil ṭangkaia siam a, peipun pawh ngaihsak lova, mi ram thawh chhuah leh siam chhuahsa eia hman tum tlat mai hi bansan tawh ila. Mizoram leilung leh a chhunga Pathianin thil ṭha a dah te chu hai chhuaka ei vein, thil ṭha leh ṭangkaiah te siamin I peipung ve tawh ang u. A thu kan awih lohva kan hel a, a ngaia kan awm zel chuan Khandaih aia hlauhawm zawk, ram neitu nihna mi dang kuta a dah mai chuan a pawi kumkhua mai tawh ang le!

Tuna kan nihna leh kan awm dan – India ram State 29 leh U.T 7 te zinga a mawngphah, intodelh zo ve lo, State pachhe bera sawi nih reng leh kan intodelhna awm ve chhun lah zaiah leh leng mai maiah chauh tih sawi tur kan la nei tih sawi awm reng mai te hi hriat a va hrehawm tak em! A ni tak a, zep ngawt theih lah ni si lo, mahni chu sawi loh kan ranvulhte nen lama mi tha ringa nun tum ngawt tak mai chu India rama State kan nihpui te leh, hetiang kan nih hretute tan chuan zah leh ngaihsan hnam nih chu a har ngawt ang le.

Mi ngaihdan leh en dan hi chu thil zahthlak tak chu a ni ngei tak a, a aia la pawi zawk chu kan Pathian ngaihdan hi a ni. Tuna kan nih dan hi Lal Isua ringtute chenna ram nih leh ringtute nun dan tur nen a inkalh tlat a ni. Pathian thu chuan – “Kan hrilh ang ngei che u khan, phili ruai lovin, mahni hna ṭheuh vuan tlatin, mahni kut ngeiin hna thawk rawh u; tichuan, miten an ngaisang ang che u a, engmah in tlachham lo vang (I Thess 4:11 &12).

“Kan mite chu tlakchham an neih ngai loh nan hna ṭangkai thawka inhmang reng turin fuih la, an awm mai mai tur a ni lo (Tita 3:14). Tu pawhin hna a thawh duh loh chuan ei pawh ei suh se (II Thess 3:10). Kan Lal Isua ngei pawhin, “Ka pain tun thleng pawhin hna a thawk reng a ni. Kei pawhin ka thawk ve a ni,” tiin a sawi a (Johana 5:17). Heng Pathian thute hian kan tih tur leh kan tih loh tur chu min kawhhmuh chiang khawp mai le.

Zawlnei Isaia sawi ang khan Pathian thu chu kan zawm a, a thu kan awih phawt chuan kan rama thil ṭhate chu kan ei ngei ang. Pathian thu chuan heti hian a sawi, “Sakeibaknei vanglaite chu an tlachhamin an ril a ṭam thin a, Lalpa zawngtute chuan thil ṭha reng reng an tlachham lo vang (Sam 34:10),” tiin.

Upa Vawmphunga chuan Zawlnei dangte thu angin a leilung kawhhmuhna Sam hi pawmsak ve turin a ngen a. Chuta Pathian a ṭawngtir tawi té hi ka han zep tel teh ang e. – Leilung dana malsawmna ka dahsakte chu ka zial kir mai lo va, dapchhuak thiam an awm chuan ka chhuhsak ngai hek lo. A siamtu kei min hre lote pawh khuan tlang lian pui pui an fun chhuak ṭhin a ni. Nangni ka hming hretute hian ka ro phumruk phawrh dan thiam ve teh ula aw! Min va chawimawi nasa dawn em! In Hmui leh Herawt tak ngial pawh ṭha zawka thlak thei hauh si lovin Engkimti thei fate-ah in inchhal si, kan inchhun lo pafa em alawm. In leilung in deh danglam leh in Luipui in khuah dante pawh ka phal vek a che u. Leilung leh Tuite in thu thua in dah thiam hunah Pafa inang kan lo ni dawn chauh ang. Zir tur a tam khawp mai.

Intodelh leh State hausa ni tur hian thil harsa lutuk a ni lo va, awl lutuk lah a ni hek lo. Thluak, tumruhna, chhelna leh taimakna a pawimawh. Mi ram leh hnam pawhin an tih theih chu Mizoram leh Hnamin a tih theih lohna chhan ngawt tur a awm lo. State intodelh leh hausa kan la nih loh mai na chu ram hruaitute'n tih tumna tak tak an la neih loh vang mai hi a ni.

Khawvel ram zau tak mai inkalpawh leh inhriat tawn harsa tak mai ṭhin kha tunlai khawvel thiamna thar chuan, In tlem té awmna, tapchhak zawl titi leh veng hmawr nupa inhau thawm leh paho titi ho tak tak thlenga inhre pawh vek mai, Thingtlang khaw te tak te angah a chantir a, chu khaw hming chu Global Village a ni. Chu khuaah chuan keini ram kilkhawra mite nen lam min pem luhtir ta vek mai. Kan Pi puten Mitthite Pialral panna kawnga Hringlang tlang an lo tih nen pawh khan khaw thuhmun a nih loh pawhin, khaw inṭhenawm tal chu an nih hmel khawp mai.

Chu khaw thar Global Village aṭang chuan khawvel pum hi a thlir theih a – Khawvel lehlam daih, Khawchhak, Khawthlang, chhim leh hmar pawh ni rawh se; an tapchhak zawl titi,an nunphung leh an chet vel zawng zawng nen lam, a ṭha leh a chhia zawng zawng nen mahni awmhmun aṭangin kan lo hriain kan lo hmu thei vek mai chu a ni ta.

He thil thar hian Mizo hnam nun chu a ṭha zawng leh a chhe lam pawhin min rawn chhem na hle mai, kan ṭhatpui bawk a, kan chhiatpui bawk ti ila a dik thawkhat ang. Mihring chu a thil hmuh leh hriatte chuan a tirualawt a, kan economy a hniam rih si a, tuna a dinhmun aia ṭha zawk a mitthla a, kalphung pangngaia kal reng mai chu a khawp kham lo va, a aia ṭha zawk thil thar hmuhchhuah a beisei a, hei hi tun inthlan khan a tichiang viau mai.

Mizote hi Pathian hian Hnam namaiah min siam lo va, Talent ṭha tak keimahniah a dah a ni. Tuna kan khawsakna tak mai hi chu a changkang fu tawh mai. Kan ngaihtuahnate hi a danglamin a advance a, thil zirte hi kan thiam rang a, kan kutte a them thiam hle. Mahse thil inhmeh lo, thil pawi leh zahthlak bawk si chu – Zofate Economy a hniam em em mai hi a ni. Han inbih chiang deuh ila, Hnam lungphum a nghet lo va, ei leh bar leh Sawrkar sum bawm thlengin a derthawng a ni. Pawn lam aṭanga in chimral aiin keimahni nunphung leh khawsak dik lohna vanga ral mai hi a hlauhawm zawk mah.

Khawvel han thlir ila, Sawrkar tin mai te chu mite la hmuh ngai loh, la tih ngai loh hmasawnna kawng thar dapin an hmanhlel em em ṭheuh mai a, hmasa nih an inchuh mup mup mai. Chutih laiin kan ṭhalai rualte kumtin degree thar nei an lo chhuak a, eng nge ka tih ang tih ngaihtuahin kawngpeng ṭhuamah te an chawl nghûk mai. Chu'ngte chuan Khawvela mite hmasawn chakzia an thlir a, eizawnna innghah ngam vena deuh tal an mitthla a. Sawrkar kal tawh leh kal mek, ei leh bar leh hmasawnna policy leh programme an en a, duh ang an hmuin an inhre si lo. Beiseinain beidawng takin Zoram kalsiam hi an thlir mek a ni.

Party, NGO leh Kohhran te pawhin thil ṭha an duh a, ei barah tal pawh intodelh ve ila an duh ṭheuh a ni. Mahse heng hi Political will lo chuan tih mai theih a ni ngawt si lo. Mahni budget siam ngei kum 53 (1972-2025) kan lo hmang ve ta, a tir aṭang tun thlenga mu tan la awm reng mai chu Mipuite tan innghah ngamna tling hmasawnna leh eizawnna kawng thar hi Hruaituten an la hrechhuak thei rih si lo tlat hi a ni. Tuna kan kal dan pangngaia kal zel leh kan ei leh bar dinhmun hi chuan sawrkar hrang hrang inngeih lo te chet vel dan han hmuh phei hi chuan, thla a timuang zo ngang lo chu a nih hi.

Mithiamte cho chhuahna ni pah fawmin, Ram hmasawnna leh eizawnna kawng thar hming leh ruahmanna tlangpui chauh ka dah chhuak a - policy hming - MIZORAM NEW ECONOMIC POLICY (MNEP), ka hmang a. MNEP chhungah chuan Pathianin Mizote tan ram a pek - Mizoram leilung leh a chhunga thil ṭha a dah, hai chhuak a, ei tur atan leh thil ṭangkaiah te siam a, peipung a, Mizoram Intodelhna leh State hausa a siam tura ruahmanna chu a awm a ni.

Chu'ng ruahmannate chu a taka chantir turin heng sector pathum – Agriculture & Allied Sector (Primary Sector an ti bawk), Industry Sector leh Service Sector te hi inrem taka an thawh tur an thawh a, Policy tihhlawhtlin a nih theih nan, a hmun leh a hun takah remfel vek tur a ni. MNEP chhungah hna hrang hrang thawh tur a tam em avangin khaikhawmna thupui atan – MIZO THAWH SEN LOH HNA MIZORAMA AWM HI tih ka hmang a ni.

Heti hian ka han sawi teh ang, Pathian thu chuan, “Lei hi chaw lo chhuahna a ni a (Joba 25:8)" tih a sawi a, tu nge hnial ngawt thei? Mihring duh leh mamawh zawng zawng hi lei aṭanga lo chhuak vek a ni. Leia mihringte awm dan tur leh khawsakho dan tur pawh hetiang hian Pathian thuin a sawi a ni, “Lei chung zawng zawnga awm turin bul hmun khat vekin hnam tin mi a siam a, an tan hunbite a ruat a, an awmna rite pawh a khamsak a (TT 17:26)” tiin. Hei hi Lalpa thu chu a ni.

Pathian thu ang chuan chi leh hnam tin te chuan an chenna tur ram hauh chin bik neiin an lo awm hrang ta vek a ni. Mahni ram chan chhung ṭheuh venhima enkawl chu hna pui berah an lo neih ta ṭheuh mai a ni. Chutiang ram ṭhen hrang sawrkara insiam ta te chu tunah khawvelah sawrkar 199 an awm mek a ni.

Heng sawrkar hrang ṭheuhte hi an ram chan a zau hlein a inang lo nasa hle a. A ṭhen chu Tuipui chhawr phakah te a awm a, zawl zau tak tak chang te, tlang ram chang te, ram lum tak chang te, ram vawt tak chang te. A ṭhen chan chuan ruahtui a dawng ṭha a, a ṭhen chan chuan a dawng tlem hle thung a, lei hnuai lam hausakna changte an awm bawk a, luipui lian tak tak changte pawh an awm.

Thil lawmawm tak mai chu Sawrkar tinte ram chan chu inzau hleihin ṭha hlei deuh ang pawhin lang mah se, an ram chan leilung leh a chhunga chengte mamawh leh khawsakna tham tur Pathianin thil ṭha a dahsak ṭheuh mai chu a ni. Ram petu hian sawrkar tinte hnenah an ram chan ṭheuh chu fel taka inrelbawl a, hlawk taka an enkawl theih nan thuneihna chin leh mawhphurhna a pe ṭheuh bawk a ni. Tu ram pawh an thuneih vena chin leh an mawhphurhna hria a, an ram leilung leh a chhunga thil ṭha Pathianin a dahsakte zawng chhuak a, hai chhuaka ei tur leh thil ṭangkaia siama peipung thiam apiangte chu ram intodelh, ram hausa leh sawrkar chak leh thil tithei an ni zel ṭhin.

Tu ram pawh an tih ve theih chin leh an mawhphurhna pawh hre chiang lem lo, an rama Pathianin thil ṭha a dahsakte pawh zawn chhuah a, haichhuak ve a, ei tur leh thil ṭangkaia siam lam pawh vei lutuk lo, peipun lam phei chu ngaihtuah bera hmang lo (Mizoram ang hi) te chu ram intodelh lo, ram rethei, mi dang chhawmdawl ngai an ni zel thung a ni.

Kan thusawi mek tichiang tur atan ram hausa Trillion nei chin chhiarna hi pangana thleng chauh I lo thlir tel teh ang-

Kum 2021 chhiarna Kum 2024 chhiarna

• U.S.A $ 22.32 trillion 1. U.S.A $ 29.27 Trillion

• China $ 14.14 Trillion 2. China $ 19.27 Trillion

• Japan $ 5.15 Trillion 3. Germany $ 4.71 Trillion

• Germany $ 3.86 trillion 4. Japan $ 4.07 Trillion

• India $ 2.94 Trillion 5. India $ 3.89 Trillion

Trillion khat hi billion sangkhat a ni a, Billion hi Mizo ṭawng chuan Tluklehdingawn khat a ni, Trillion khat chu Billion sangkhat a ni. Tunlai hian US dollar khat hi India Rs 85.50 nen a intluk.

Heng ramte hi chuan ram leh hnam lungphum an tinghet a, ram hmasawn leh ṭhanna tura sector pathum Agriculture & Allied Sector, Industry Sector, Service Sectorte hi a pawimawhna an hria a, a hun leh a hmun zel turah an hmang dik thiam a, hei hi an thleng thei a ni.

Khawvel ram hausa Trillion nei pha chin chhiarnaa Pahnihna hauh phak China hi an hmasawnna bul leh an dinchhuahna dan tawi te i thlir thuak thuak teh ang.

CHINA : Hriat tlan mah ni se, China hmasawnna leh an ram economy lo ṭhan chak chhoh danah thil tlem te han tarlan ka duh lai chu hei hi a ni - China chu ram dangte ang thovin lal bik neia inawp an ni a. Hnam upa tak an ni a, hnam ropui leh namai lo tak an nihna chu – Lal Isua pian hma fe BC 221 -1644 chhunga kulh ropui (The Great wall of China) an lo siam thei tawh hian a lantir chiang hle. A hungna bang sei zawng hi 5600 Km a ni a, a san zawng chu 40 – 50 Feet, a chhah zawng chu 20 Feet a ni. An siam chhung hi kum 1800 a ni a, hei hian an tumruh dan leh an chhelzia an pholang chiang hle a ni. Keini Mizote pawh hi kan sakruang leh hmel hmangah China nen kan inhlat loh em avang hian an hnam peng pakhat kan lo ni ve reng mai thei asin.

Hun a inher zel a, Communist zirtirna chuan China pawh a rawn hneh tial tial a, lalte thuneihna pawh communist rorelna chuan a rawn thlak ta a. Kum 1949-ah Mou Zedong-a a lo lang a, Communist kalphung ang chuan ram rorelna chu na takin a kalpui a, ram a zau si, mipui lah an tam nasa mai si, Sawrkar a pachhia a mipui pawh an rethei tak meuh mai. Kum 1976-ah Mau Zedong-a chu a thi a, kum 1978-ah Deng Xioping-an thuneihna pumhlum a rawn chang ta a. Ani zet chu pa namai a ni lo, entrepreneur dik tak a ni. Vision fel tak neiin hmasawn kawng thar a rawn hawng ta a. Kalphung hlui hmantlak tawh loha a ngaih chu tihdan ṭha zawkin a thlak a, Party lam pawh Party senior ruhkawl tak tak, ngaihtuahna thar hmang hleithei tawh lo, kalphung hluia nghet tlat tawhte chu naupang lam ngaihtuahna thar leh, tihdan thara kal thei ho chuan a thlak ngam ta hmiah hmiah zel a. Mi tam takin sawiselin dodal tum mah se a pawisa lo. Ram ṭhan kal bek bek chu chak takin Pu Deng-a hian a rawn nawr kal ta a, chu hmasawnna kal dik ta avang chuan ram hausa Trillion nei chin chhiarnaah pawh pahnihna niin U.S.A dawttu a lo ni thei ta a ni.

Hydro Electric Power siam chhuah lamah pawh China chu khawvel pum huapa pakhatna a ni tawh a. Khawvela Hydro-Electric power project lian ber chu Three Gorges, Yangtze River an khuah hi a ni a, megawatt 22,500 power a pe chhuak a ni.

Tuikhuahna bang hi km 2 leh metre 300 laia sei a ni. Tuikhuaha tui awm chu Lawng kaltir nan te, buh leh thlai chawm nan te tui thianghlim in tur etc atan te an hmang a ni. Khawvel puma Hyydro electric power lian ber 10 te zingah pali chu China rama awm a ni a. Tunah hian China Sawrkar in Megawatt 60,000 pe chhuak thei tur YARLUNG TSANG PO Hydel project Tibet ram chhunga siam tur chu sanction a pe tawh a. He project hi an siam zawh hun chuan China ram chu power siam chhuahah an intodelh hle dawn a ni.

China ram hian power an neih ṭhat avangin Industry siam lamah pawh hma an sawn nasa hle a. Kum 2000-06 velah khan khawvel tam taka industry lama hma latute China ramah sawm luh an ni a, zalen takin Foreign Investment lak luh an phalsak a. Industry lian tham tak tak te an din a. Hnathawktu atan Local mi an ruai a, chu chuan job-creation a siam a, Hna nei loten hna an neih phah a. Chu'ng industry-a an thil siamte chu zalen takin ram dangah lak/thawn chhuan an phalsak a. Chu policy chuan China ram economic hmasawnna ropui tak a siam a. Tunah hian China chu khawvela Economy lian (Trillion club)te zingah pahnihna, USA dawttu a ni mek a ni.(Phek 7-ah zawm a ni)

- Revd. Liandawla, 9612390399