Written by
- Laiu Fachhai

Pathian hming Jehovah

Thuhma

Bible-a thumal hman tam ber chu Pathian hming Jehovah (Mizo Jehova) a ni a, vawi 6,877 aia tlem loh hman a ni (Zehovah tiin vawi 6,828, Yah tiin vawi 49). Nimahsela, tunlai English Bible version ṭhenkhat leh English version aṭanga lehlin chhawn ṭawng dang Bible ṭhenkhat chuan Bible-a Jehovah tih inziahna hmun tam tak zinga tlemteah chauh Jehovah tiin an dah a, hmun tam zawkah erawh chuan Jehovah tih aiin hawrawppui hlir hmangin LORD (LALPA) tiin an dah ta a. Version ṭhenkhatah phei chuan Pathian hming Jehovah chu an hmang duh tawh miah lo, LORD (LALPA) tiin an dah vek a ni.

Lalpa, LALPA, Pathian, PATHIAN

Pathian hming Jehovah hmang duh lohte Bible-ah chuan Lalpa, LALPA, Pathian, PATHIAN tihte a awm a. Lalpa leh LALPA danglamna leh Pathian leh PATHIAN danglamnate hi hawrawp te leh lian tih bak chu Bible chhiartu nawlpui chuan an hre lo ang. Lalpa leh LALPA danglamna leh Pathian leh PATHIAN danglamnate hi a chhiar maha hriat theih a nih loh chuan, ngaihthlak phei chuan a danglamna hriat theih a ni lo hrim hrim.

Thuthlung Hluiin Lalpa a tih hi Hebrai Bible-ah chuan adonai (ka lalpa) tih a ni a, mihring title, Thuthlung Hlui Pathian title leh sakhaw dangte pathian title sawina atan hman a ni. Pathian tih hi Hebrai ṭawngah chuan Elohim tih a ni a, hmun ṭhenkhatah chuan El tih a hmang a, sakhaw dangte pathian sawina atan chuan hawrawp tê hlir hmangin pathian tih a ni. Thuthlung Hlui Pathian sawina atan erawh chuan thumal inṭanna hawrawp hi hawrawp lian hmangin Pathian tia dah a ni. Hawrawppui hlir hmanga LALPA tih leh PATHIAN tih erawh hi chu Adonai leh Elohim te lehlin ni lovin, mithiamte’n tetragrammaton an tih Hebrai alphabeta hawrawp pali – Yod, Heh, Waw leh Heh – nei Pathian hming YHWH lehlin a ni. YHWH chu a changin LALPA tia lehlin a ni a, a changin PATHIAN tia dah a ni.

Pathian hming lam dan tur

Hmanlai Hebrai ṭawng chuan vowel a nei lo. Consonant chauh hmangin an ziak ṭhin. Pathian hming pawh a chunga kan sawi tak ang khian, Roman script transliteration-a dah a nih chuan YHWH tih chauha ziah a ni. “YHWH i Pathian hming chu i lam mai mai tûr a ni lo; YHWH chuan a hming lam mai mai chu thiam loh chantîr lohvin a chhuah dâwn si lo va,” (Exodus 20:7, Deuteronomy 5:11) tih thupek a awm avangin, hmanlai Israel-te chuan Pathian hming YHWH lam rik an hlau em em a, chuvangin an Bible-ah inziak reng mah se, an chhiar lai chuan Adonai tia chhiarin an lam ṭhin. Hun a kal zel a, vowel nei lo leh lam rik ngam loh thumal a nih avangin hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu engtia lam tur nge tih hriat a ni tawh lo. Adonai tih chu Pathian auhna leh sawina ṭawngkam atana hman ber a ni ta a. Tunlai Judaism chuan HaShem tih an hmang ve bawk a. HaShem tih chu The Name (A Hming) tihna a ni. Ṭawng danga lehlin hmasak ber Thuthlung Hlui BC 282 vela lehlin Septuagint Greek Old Testament-ah pawh Greek ṭawng hmang Israel-te tana lehlin a nih avangin Israelte ngaihdan leh tih dante zuiin Pathian hming YHWH chu Greek ṭawnga transliterate lovin Adonai zawk lehlinin Kyrios (Lalpa) tiin an dah a ni.

Kum AD 7-na vel aṭangin Masoretes scholar-te’n Hebrew vowel sign an siam ṭan a, AD 850 vela lo chhuak Tiberian vocalization an tih chu vowel sign hman ber (standard vocalization) a lo ni ta a. Hebrai ṭawngah chuan vowel hawrawp a awm lo. Vowel signs (., .., _, etc) an hmang. Chutichuan, mithiamte’n hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu engtia lam tur nge ni ang, YHWH thumalah hian eng Hebrew vowel sign-te nge awm ang tih an zir a. Kum zabi AD 13-na velah khan Latin Bible scholar-te chuan Hebrai ṭawng Adonai leh Elohim thumaltea vowel sign-te chu YHWH vowel sign atan an hmang a. Tichuan, YHWH chu iehouah/iohouah tia lam tur ni-ah an ngai a, chu chu Latin ṭawngin Jehovah tiin an transliterate a, ṭawng dangte pawhin Latin transliteration chu an zui hlawm ta a, Mizo Bible-ah pawh Jehova tia dah a ni. Transliteration chu translation (lehlin) a ni lo. Transliteration chu Bible-a hming awmte an original lam dan nena inhnaih thei ang bera Bible lehlinna ṭawnga dah a ni.

Exodus 3:14-ah Pathian chuan a hming chu eh-yeh ashir eh-yeh a ni e tiin first person hmangin amah leh amah a inpuang a. Chu chu Mizo ṭawngin “Awma ka ni” tia lehlin a ni. Hebrai ṭawnga eh-yeh ashir eh-yeh tih hi kimchang deuha lehlin dawn chuan, “Kei hi awma ka ni” tiin a dah theih awm e. A dawt leh chang Exodus 3:15-ah Pathianin third person hmangin a hming chu YHWH a ni tih a puang. Exodus 15:2-a “LALPA chawimawiin hla ka sa ang,” tih hlaa LALPA tih hi Hebrai Bible-ah chuan Yah tih a ni a. Yah chu YHWH lamtawi a ni. “LALPA chu fak rawh u” (Sam 150:1, etc) tih hi Hebrai ṭawnga Halleluia lehlin a ni a. Halleluia thumala hawrawp tawpna ‘a’ (Yah) hi YHWH lamtawi a ni a, “Fak rawh u, Yah chu” tihna a ni. Chutichuan, mithiamte’n Hebrai eh-yeh leh Yah thumaltea vowel sign-te la kawpin hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu YAHWEH tia lam tur a ni ang tih hi pawm tlan ber a lo ni ta a; Yahweh chu “Amah chu awma a ni” tihna a ni.

Nimahsela, khawvela Kristian nawlpuite erawh chuan YHWH Pathian chu Jehovah tiin an au a, Jehovah tiin an chawimawi chhunzawm tho. Hmanlai deuha chhuak English version ṭhenkhatah pawh Pathian hming YHWH chu LORD/GOD tiha dah loin, Latin transliteration zuiin Jehovah tiin an dah hlawm. Tunlai Bible lehlin leh revision siamnaah pawh ṭawng tam tak chuan Latin transliteration Jehovah tia lam dan hi an zui chhunzawm a, anmahni ṭawng kal danin an dah hlawm a ni.

Latin transliteration Jehovah hman zel hi a sual em?

Translation ni lovin, transliteration hi chu orginal ṭawnga a lam dan nena inhnaih theih ang bera dah a ni mai a, chuvangin, ṭawng chi hrang hrangte’n an dah dante chu ‘A dik lo’ tih ngawt theih a ni lo. Sapṭawng Bible-a James pawh hi a Greek ṭawngah chuan Iakōbos a ni a, Thuthlung Hluia Jacoba hming a ni. Mizo Bible-ah chuan Jacoba tiin dah a ni a, a original hming lam dan nen a inhnaih hle. Sapṭawngah erawh chuan James tiin dah a ni a, a original Jacoba hming lam dan nen chuan inhlat tak a ni. James tia an dah hi chhan ṭha tak a awm ngei ang a, zir tham fe a awm ang. Sapṭawnga James tih chu Mara Bible-ah Zâmie tiin transliterate a ni a, Greek Iakōbos nen chuan a inhlat lehzual ta a ni. Chuvangin, transliteration hi chu dik leh dik loh lam aimahin, lettlingtute’n an lehlin version leh an ṭawng kal dan leh hman dante zuia an dah dan a ni ber zawk ṭhin.

Sapṭawnga Isua hming Jesus tih lam dan pawh hi a Greek ṭawnga Isua hming Iēsous tih lam dan nen chuan inhlat tak a ni. Mahse an transliterate dan leh an lam dan kha an tih dan a ni mai. Sapṭawnga Jesus, Mizo ṭawnga Isua, Mara ṭawnga Zisu te hian Greek Iēsous a kâwk vek a, hei hi Isua pawhin a hriatthiam a rinawm. Chutiang bawkin Thuthlung Hlui Pathian hming chu Yahweh tia lam chu dik ber tur anga ngaih a nih pawhin, Jehovah tih hi hman ṭhan tawh a nih avangin hman chhunzawm zel a sual lo ang. Ṭawng chi hrang hrangten Yahweh/Jehovah hming an transliterate chhawn dan hi Thuthlung Hluia hawrawp pali nei Pathian hming YHWH sawina a ni vek a; Pathian chuan a hrethiam ngei ang a, a hming lam sual anga a ngaih a rinawm lo. Tunlai Sap Bible hmangtute pawhin an Bible-ah chuan Jehovah tih hmuh tur awm lo mah se, hlaah erawh chuan Pathian chu a hming Jehovah ngeia fakin an chawimawi ṭhin hi maw.

Pathian hming Jehovah hman duh lohna chhuanlamte

Tunlai English version ṭhenkhat leh ṭawng dang version ṭhenkhatte chuan hawrawp pali nei Pathian hming YHWH hi an hmang tawh lo. Jehovah tia lam chu dik loa an ngaih pawhin, a lam dan dik zawka ngaih Yahweh pawh an hmang chuang lo. Chuvangin, tunlai Bible ṭhenkhatah chuan Thuthlung Hlui Pathian chuan hming a nei lo, title chauh a nei. Pathian hming lam ngam lo Israel-te zahna vang nia chhuanlam siamte an awm a, a lam dan dik tak hriat a nih loh vang a ni tite pawh an awm.

Jehovah hmang duh lohte Pathian hming lehlin dan

Yahweh emaw, Jehovah emaw hmang duh lohte chuan Thuthlung Hluia hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu harawppui hlirin LALPA tiin an letling a. Zehovah Elohim tih chu LALPA Pathian tiin an letling a ni (Genesis 2:4, etc). Adonai Jehovah tia Adonai leh Jehovah hman kawpna hmunahte erawh chuan Lalpa LALPA tih a dik theih loh avangin, Lalpa PATHIAN tiin Jehovah chu LALPA tia dah tawh lovin PATHIAN tiin a dah leh thung (Genesis 15:2,8; etc). Tichuan, Thuthlung Hluia Pathian hming Jehovah chu a changin LALPA a ni a, a changin PATHIAN a ni ta a ni.

Hming chu lehlin chi a ni lo

Sapṭawng hmang ho hi kawng engkimah entawn zel tur an ni hran lo. Kristiante chuan Juda sakhua tih dante ṭawmpui a ṭul lo bawk. Chuvang chuan tunlai English Bible version tam zawkte’n Pathian hming Yahweh emaw, Jehovah emaw hmang lovin, LALPA, a changin PATHIAN tih hmang hlawm mah se, United Bible Society hnuaia awm ve tho Chinese, Korean, Spanish, etc leh Bible Society of India hnuaia awm Hindi, Malayalam, Tenyidyi (Angami Naga), etc Bible te chuan Pathian hming Jehovah chu lehlin lovin anmahni ṭawng kal dan zuiin an transliterate zawk a. Hei hian Pathian hming Jehovah chu a changin LALPA, a changin PATHIAN tiha mumal nei loa Bible lehlin dan a pumpelh thei ta a ni.

Lalpa, LALPA, Pathian leh PATHIAN tihte hi hming a ni lo, title a ni. Adonai tih chu hming ni lovin title leh common noun a nih avangin lalpa/Lalpa tiha lehlin chu tih dan tur dik a ni. El leh Elohim pawh chutiang bawkin title leh common noun a nih avangin a hmanna a zirin pathian, pathiante, Pathian tiha lehlin chu tih dan tur dik a ni ve. Jehovah erawh chu hming leh personal noun a ni a, hei hi Thuthlung Hluiah chuan Pathianin “Ka hming a ni” tia a inpuana a hming a ni (Exodus 3:14-15; 6:2-3, etc). Chuvangin, Thuthlung Thara Pathian Fapa hming Isua ang bawkin Thuthlung Hluia Pathian hming Jehovah pawh hi a nihna anga transliterate chu Bible translation kal dan tur niin a lang. Personal hming chu lehlin chi a ni lo.

Chutih rual chuan, LALPA tih hman ṭhan tawhna ṭawngteah erawh chuan amah chauha YHWH hmanna hmunahte chuan LALPA tih hman chhunzawm a nih pawhin pawm thiam leh hriat thiam a ṭha. Hawrawppui hlira LALPA tih hi Jehovah Pathian hming sawina a ni tih hrilhfiahna (footnote) dah tel erawh a pawimawh ang. Pathian hming Jehovah chu Adonai leh Elohim te nen hman kawpna hmunah te, Pathianin a hming chu Jehovah a nih thu chiang taka a inpuanna hmunahte leh Jehovah nihna sawi lanna Jehovah Jireh, etc, hmunahte erawh chuan LALPA tih ni lovin Zehovah tia dah a nih chuan, LALPA leh PATHIAN thumalte thlak kualna avanga chi-aina tur a awm lo ang. Habakuka 3:19-a Adonai Jehovah chu dik takin Lalpa Jehova tiin Mizo Bible-in a dah ang hian, hmun dangahte pawh Jehovah Elohim hmanna zawng zawngah Jehovah Pathian tih ni se la, Adonai Jehovah hmanna zawng zawngah Lalpa Jehovah tih a nih chuan, Adonai, Jehovah/Yahweh leh Elohim thumalte hi chawhpawlh a ni tawh lo chauh ni lovin, a nihna dik tak angin thliar hran theih a ni tawh ang a, Pathian thu lehlin rawngbawl hnaah rinawmna a tilang tel dawn a ni.

Pathian hming Jehovah leh Pathian fapa hming Isua inlaichinna

Thuthlung Thara mihringa rawn kal Pathian hming chu Isua (Greek Iēsoûs) a ni a, hei hi Hebrai ṭawngah chuan Yehoshua a ni a, a tawi zawngin Yeshua tih a ni. Yehoshua/Yeshua tih chu Jehovah chu chhandamna a ni tihna a ni. Chuvangin, Thuthlung Thara Isua hming awmzia chu “Jehovah’n a chhandam” tihna a ni (Matthaia 1:21, Luka 1:31). Hei hian Thuthlung Hluia Pathian hming Jehovah leh Thuthlung Thara Pathian fapa hming Isua hian inlaichinna thûk tak leh nghet tak an nei tih a tichiang. Lal Isua’n, “Kei hi nunna chhang chu ka ni” (Johana 6:35), “Kei hi khawvêl êntu ka ni” (Johana 8:12), “Kei hi berâm kawngkhâr chu ka ni” (Johana 10:7), “Kei hi berâm vêngtu ṭha ka ni” (Johana 10:11), “Kei hi thawhlehna leh nunna chu ka ni” (Johana 11:25), “Kei hi kawng leh thutak leh nunna ka ni” (Johana 14:6), “Kei hi grêp hrui tak tak ka ni” (Johana 15:1) tia “Kei hi … ka ni” tih ṭawngkam a hman khan Juda sakhua zuitute chuan mihring Isua chu an Bible-a eh-yeh ashir eh-yeh (kei hi awma ka ni) Pathianah a inchhal niin an ngai a, Jehovah Pathian hming lam mai maina (blasphemy) dan ṭanchhanin thiam loh an chantir a ni. A dik. Isua khan amah chu Thuthlung Hluia Jehovah Pathian a ni tih a nemnghet a ni.

Pathian hming Jehovah hman pawimawhna

A chunga kan sawi tak ang khian, lalpa, Lalpa, LALPA tihte hi common noun a ni a, sakhaw dang hruaitute leh pathiante kohna atan pawh hman a ni hlawm (Lord Buddha, etc). Chuvangin, AWMA Pathian Jehovah chu Chinese, Korean, Hindi, etc te tih dan angin a hming ngeia Jehovah tia koa kan biak hi a sual lo chauh ni lovin, Pathian dik leh nung awm chhun a nihna kan puang tel tihna a ni a, kan Pathian lawm zawng a nih ngei a rinawm. Exodus 20:7 leh Deuteronomy 5:11-a lam mai mai loh tur Pathian hming a sawi hi Jehovah a ni. Thuthlung Thar Rom 10:13-a “Tu pawh Lalpa hming lam apiangte chu chhandamin an awm ang,” tih hi, Joela 2:32-a “Tu pawh Jehovah hming lam apiang chu chhanhim an ni ang,” tih thu sawi chhâwn a ni a, chuvangin, Rom lehkhabuin Lalpa hming a sawi pawh hi Jehovah a kâwk. Pathian chu lalpa/Lalpa/LALPA title nei satliah ni mai lovin, hming nei thlap, AWMA Pathian Jehovah a ni tih hi chian a pawimawh.

Pathianin a hming chu Jehovah a nih thu a puan hian awmze thûk tak a nei. Jehovah chu AWMA Pathian a ni a (Exodus 3:14-15). He hming awmziain min zirtir chu hei hi a ni: Jehova chu siam ni lo, ama awma awm, chatuana awm reng leh siamtu Pathian a nihna te, Jehovah chu a mite nena inlaichinna nei Pathian a nihna te (Pathianin a mite nena inlaichinna a sawiin a hming Jevovah hi a hmang ṭhin, Exodus 34:6-7, etc), Jehovah chu a mite hnena awm reng Pathian a nihna te, Jehovah chu inthlak danglam ngai lo Pathian a nihna te, Jehovah chu Pathian dik leh nung awm chhun a nihna te (amah anga dik leh nung pathian dang an awm lo), Jehovah chu a mite nena thuthlung siamtu leh petu Pathian a nihna te, Jehovah chu Pathian mak, mihring finna leh thiamnain a hriatthiam vek loh leh a hriat phâk vek loh Pathian a nihna te a keng tel a ni. Chuvangin, hawrawp pali nei Pathian hming YHWH hi Thuthlung Hluiin awmze nei taka a hmanna hmunahte chuan hman ve a pawimawh. Chutiang ni loa LALPA tiin emaw, PATHIAN tiin emaw, title-a dah a nih vek chuan, Jehovah Pathian hming awmzia kan sawi takte khi a bo mai dawn a ni.

Tlipna

Jehovah hi Bible-a thumal hman tam ber a ni a, YHWH hi vawi 6,828 hman a ni a, Yah tiin vawi 49 lai hman a ni tih kan sawi tawh a; hetiang khawpa hman tam hian chhan a nei ngei ang. A mite’n amah chu Pathian dik leh nung awm chhun a nihna hria a, a hming theinghilh lovin amah chauh chibai bûk a, a duh dan anga awm a, malsawmna kan dawn min duhsak vang a ni ngei ang. Israel-te zahna avang leh a lam dan dik ber hriat a nih loh avang maia Bible-a awm reng Pathian hming sawi ngam loh chu Kristiante tan chuan chhuanlam a tling lo. Pathian chuan a hming Jehovah ngei lama chabai bûk chu a lawm zawng a nih ngei ang (Rom 10:13).

Pathian hming Jehovah hi Mizoram Kristiante tan a mikhual lo. Mizo Bible-in hmun 13 velah nghet takin a hmang a (Genesis 22:14, Exodus 6:3, Habakua 3:19, etc), hlaah pawh Pathian chu a hming Jehovah ngeiin fakin kan chawimawi ṭhin a nih hi. Jehovah hi kan hmanna a rei tawh a, a bo tawh lo ang; bo ahnêkin a la châm reng dawn a ni. Chuvangin, Pathian dik leh nung awm chhun kan Pathian chu a hming Zehovah ngeiin au ila, i chawimawi ṭhin ang u. Ṭawng chi hrang hrangte’n Pathian hming Zehovah hi mahni ṭawng kal dan ṭheuh zuiin Bible leh hlabu-ahte i hmang chhunzawm ang u; Pathian dik leh nung awm chhun hming a ni si a.

- Laiu Fachhai