‘Samari hmeichhia ka ni si a’
Bible hi hmasang aṭangin indo nan te, inrah beh nan te, sal neih nan leh inawp beh nan ten an hmang ṭhin. 'Nunna bu' tia kan chhâl hi 'Thihna bu-ah' hringfate’n kan chantir cháng a awm ṭhin. Chutih rualin, Bible hi remna siam nan te, rorelna dik (justice) a thlen nan te, mi tinin zalênna leh dikna chanvo an neih theih nana hmang an awm bawk. Bible kan chhiar dan leh kan hrilh fiah danah fimkhur a ngai hle. Mipa dah chungnun bikna (patriarchy) thlâwp nan leh hmeichhiate dah hniam nan Bible pawh hi an lo hmang fo tawh. Chu chu a dik chiah reng em tih te, veikhawr taka thu vuak thlak a ni lek zawk em tihte kim lo nuaih chungin kan thai ve luklak dawn a nih hi.
Bible leh feminism
'Ism' hian Zo fate min tibuai ve fo a, a enga mah hmaa sakei ena en nghal ngawt pawh kan nei ṭhin. Chu'ngah chuan a serh zinga mei ni ziah chu feminism a ni. Mipa chungnun bikna khawtlang aṭanga seilian tih takah he 'ism kher kher hi chu a ngaina lo hnam tak pawh kan ni ta ve ang. A nihna tak kan man fuh loh vangte pawh a ni fahmiang. Feminism hian mipate rah beh let hi a tum lo a, kan zavaia kan dam tlânna kawng a zawng zawk a ni. Kum 1970 chho khan Bible zirna huangah pawh feminist theology hi zir ṭan a ni. Feminist theology chuan hmeichhiate rah behna leh mipa dah chungnun bikna kalphung hi khawtlang nunphung tur rênga ngaihna leh Pathian rem ruat dan renga ngaihna hi ṭhiah a tum a, mipa leh hmeichhia nih hrim hrimna hian hamṭhat bikna emaw, hnehchhiah bikna emaw a keng tel a ni tih hai chhuah a tum bawk.
Bible hian mipa dah chungnun bikna hi a thlawp a ni tih ngaih dan nei hi hman ata tawh vawiin thlengin kan vela buh lak tur ang maiin an la phu nuai nuai reng a. Hmeichhia an nih avang ringawta dah hniamna leh dinhmun sang leh ṭha chang tura duh lohna hi Bible-in min kawhhmuh nia kan ngaih chuan ringtu intite tan kal dik a har hle ang. Vawiin khawvelah sal neih hi thil dikah kan ngai tawh lo. Bible kan enin sal neih phalna ni âwm tak tak bung leh cháng kan hmu a, chu'ng zinga mi, "Bawihte u, tisaa in hotute thu hi engkimah zawm rawh u," (Kolassa 3: 22) tihte hi chu a context zawng zawng nen hrilh fiah a, sawi mar tuma kan hmanhlelh hle laiin, hmeichhiate dah hniamna nia lang Bible thute erawh a context nena hrilh fiah tum chu sawi loh, ‘Aw ni rawh se’ tiin mit kan chhinsak leh tlat ṭhin. Kan ngaihdan leh kan hnam milpui tur kan thlang bik ta ringawt em ni ang? Theologian Rosemary Radford Ruether khan hmeichhiate zahawmna, dikna chanvo leh zalenna ngaihthah hi hnam leh chi avanga inrahbehna leh retheite ngaihsak lohna ang thoa sual a ni, a tih kha rilruah a lang fo ṭhin, heng thu ka'n sawi hi chuan. An pahnih hian Mauruangi leh Bingtaii an awm lo. Mauruangi anga zâwn tur dik tak ve ve an ni.
Patriarchy – Khuavàng ri kham sa
Rev. Dr. RC Jongte chuan heti hian Zo ṭawngin patriarchy a sawi fiah a, "Patriarchy chu chhungkua leh khawtlang/ram/kohhran inrelbawlnaah te mipa lal lupna, mipa rorelna, mipa chungnunna, mipa hamṭhat bikna kalphung leh pawm dan (system leh ideology) hi a ni. Chu mipa chungnunna system-in a ken tel, patriarchy-a bet tel tlat chu mipa ni ve lote en hniamna leh rahbehna a ni," tiin. Patriarchy hi Pathian thutak aṭanga lo chhuak, khuavàng ri kham sa (divine) tluk thawthanga chhuah hi thil awm thei tak a ni a. Ringtute hi khawtlanga inthlauhna (inequality) thlentu kan ni reng thei tlat.
He ngaihdan lo awm chhan bulpui ber pakhat chu lehlinna (translation) hi a ni. Lehlin hi thil namailo tak, hloh leh belh awm thei tak a ni a. Tuna kan Bible hman pawh hi ṭawng tam tak paltlang tawh hnu a ni tih kan hriat a pawimawh ang. Mihring siam thu-ah pawh mipa nâkruh (rib) aṭangin hmeichhia hi siam niin a inziak a. Hei hi literal taka lak tur a nih leh nih loh thu erawh kan sawi thleng rih lo ang. Amaherawhchu, a ṭawng bul Hebrai-ah chuan 'tsela' (צֵלָע) tih hi ‘rib’ tihna ni loin ‘side’ tihna zawk niin a lang. Side awmzia chu hmeichia hi mipa nâkruh (rib) aṭanga lak chhuah ni loin, mihring pakhat phel lehlam aṭanga siam a ni, tia hrilh fiah a ni. Hei hian intluktláng taka siam kan nih thu a tarlang thei e, tia pawmtu an awm bawk. He thu hi mi tin intluktlânna duhtu egalitarian-ten an leklam fo.
Thlirna tláng pakhat awm chu Bible lehlin ṭhenkhat hi mipa dah chungnunna (patriarchal) ngaihdanin a thunun a. Chuvângin, Hebrai leh Grik thumal bulpui dik taka lehlin aiin letlingtu ṭhenkhat chuan mipa chu thunei zâwk anga lang leh hmeichhiate chu chak lo zâwk anga lang tûr thumal an thlang a, a tam zâwk chu anmahni hun laia rinna nêna inmil tûrin. Rid leh side kan sawi bakah hian entirna dang pakhat lek han tarlang ila. Paula khan Phoibi hi Greek ṭawngin, ‘diakonos’ tiin a ko a – chu thumal chu mipa deacon-te a sawinaa a hman tho kha a ni. Mahse, Sap ṭawng lehlin tam takah chuan ‘deacon’ tih aiin ‘servant’ tia koh a ni thung. He thumal hian a chanvo chu a pawimawh dan a hril thui viau.
Israel te, Roman te leh Greek te kha mipa dah chungnun bikna khawtlang (patriarchal society) an ni a. Hei vang hi ni maw, 'Sexism And God-Talk: Toward a Feminist Theology' tih lehkhabu Rosemary Radford Ruether-i ziahah chuan Bible-a hmeichhia dah hniamna leh thunei lo zawka an awm hi Pathian thutak aṭanga chhuak ni loin, mipa dah chungnunna nunphung (patriarchal culture) rah chhuah a nih thu kan hmu. Bible hi chu'ng khawtlang mipa dah chungnun biknaa khawsate ziah a ni a, mipa dah chungnun bikna kalphung (patriarchal system) a lang lo thei lo. Mahse, hei hian Pathian thutak aṭanga lo chhuak a nihna a lantir kan ti thei chuang lo ang. Theologian Elizabeth Schüssler Fiorenza-i'n, “Bible hi mipain lalna a chan vanglaia ziah a nih avangin kawng tam takah mipa thlirna ringawt a tar lang kan ti thei ang. Mahse, Bible-ah hian patriarchy chungchang zawh letna leh dodalna a tel a ni,” a tihna êng aṭangin mipa chungnun bikna khawvel chu Bible hian lantir (reflect) mah se, mipa leh hmeichhiate intluktlânna (gender equality) chi chu tuhin a awm ve bawk. Kalphung dik lo leh thu veikhawr tak tak siam ṭhatna aw thangkhawk hi beng kan hupsak thei bik lo ang.
Isua leh feminism
Isua pawh kha heti ang mipa dah chungnun bikna khawtlanga lo piang a nih avang khan eng emaw chenah a zawm a ngai ve a ni mai thei, kan sawi fo zirtir 12 thlan thu-ah te. Mipate’n sakhaw leh khawtlâng thuneihna zawng zawng an neihna khawvêlah khan hmeichhiate’n an dikna chanvo din chhuahpui khap an nih lai khan chanchin ṭha puang turin mipa rual 12 a thlang kha thil tih awm reng a ni. Mahse, chu kalphung chhûngah chuan inthlâk danglamna thlen tûrin hna a thawk a ni tih hmuh hmaih chi a ni lo ang.
Juda hnamte khan hun rei tak aṭangin Samari hnam hi an hmuhsit a ni a, an lam hawi zawngin chil pawh an chhâk duh ve âwrh ang tih a ni. Tin, kum zabi pakhatnaa Juda khawtlang nun kan enin mipate’n hmeichhiate vantlang hmuhah ualau takin an kâwm thiang lo. Sêsê thu di han thlunpui pawh a rem viau lo ni tur a ni. Chutih ang dan khirhkhàn karah chuan Isua'n Samari hmeichhia kha tuichhunchhuahah a kâwm tlat! Isua khan a hun laia patriarchal norms bawhchhiain Samari hmeichhia kha a kâwm. Isua'n Samari hmeichhia hnenah Pathian thutak thûk tak tak, Pathian biakna dik awm dan leh Messia a nihzia te a sawi a. Hei hi sakhaw zirtirna aṭanga hmeichhiate tling lo leh tlak loa ngaihna khawtlang nunah chuan revolutionary a tling. He tih hun lai hian hmeichhiate chu biak ina inkhawm phal a ni lo a, rorelna hmunah aw-ka an neih phal a ni ngai lo bawk.
Isua nena an inhmuh hnu khan Samari hmeichhia chu chanchin ṭha hril hmasa berte zinga mi a ni a, a khawtlang zingah Messia chanchin a thehdarh. Hei hian rawngbawlna leh hruaitu nihna kawngah hmeichhiate’n chanvo pawimawh tak an nei tih a tilang. He empowerment hian hmeichhiate aw leh hruaitu nihna dâl thei khawtlang nunphung (societal norms) chu tlang takin a dodal a ni. (Johana 4:1-42). Isua hi khawtlanga mi hnuaihnungte chhantu a nih avangin aw nei pha ve lo te, rahbeh te, chak lo zawk leh hnehchhiahte tana ding tlat ṭhin a nihna hian kalphung (system)-in a rahbeh hmeichhiate thlavâng kha a hauh phah fo reng a ni.
‘Samari hmeichhia ka ni si a’
He kan thupui hian eng nge a lantir a, eng nge sawi a tum, tih hmangin tlang i han kâwm teh ang. An hun lai khan Samari hnam chu hnam hmuhsitawm Juda-te tan chuan a ni, kan ti a nih kha. Hmeichhiate chu keini hnam ang thoin an thu leh hla kha thu tlingah ngaih a ni ngai lo tih te, biak ina inkhawm leh rorelna hmuna aw-ka (voice) neih phalsak an ni ngai lo kan ti bawk a nih kha. Chu hnam hmuhsitawm Samari mi a nihna leh hmeichhia a nihna aṭang chuan he thu, "Samari hmeichhia ka ni si a..." tih hian rahbeh nihna te, aw-ka bengkhawn ve loh nihnate leh hnâwl nihnate a entir ni. He ṭawngkam hi tê bik leh tling lo bik nia inngaite aw-ka aṭanga lo chhuak a ni a, rorelna dik leh chanvo dik sual let tura chakna nei lote aw-ka aṭanga lo chhuak a ni. Hmân ata vawiin thlengin he aw-ka hi kil tinah, hmun tinah, ram tinah hriat tur a la awm a, bengkhawn chu mi mâwl nihna a nih avangin bara khawn a hlawh ngai lo.
Sal chungchang kan sawi a. American ho khan African ho sala an chhawr khan Bible hmangin thiam an inchan. Leviticus 25:44-46 te, Ephesi 6:5-8 leh Kolossa 3:22 te hi an leklam ber a ni. Chutih laiin, Virginia-a Pathian rawngbawltu ropui mihâng salte zinga mi Nat Turner leh American sal neih duh lotu John Brown te erawh chuan sal neih hi sual a ni tiin Bible an ṭan chhan ve bawk. Nat Turner khan Exodus bu leh Mosia'n Israel salte a chhanchhuah thu aṭangin sal neih kha a do a, helna hial chawk chhuakin, khai hlum a nih phah! Mi hâng salte zalenna kawngah nghawng thui tak a nei zui a nih kha. Bible kan hrilh fiah dan hian kori a va tu em!
Tichuan, heti hian i ngaihtuah tláng teh ang u. Sal chhuah a nih theihna turin lehkhabu pakhat Bible thu hi an hmang ṭangkai thei a nih ngai chuan, khawtlang leh kohhran chhunga mipa dah chungnun bikna kalphungin hmeichhiate nih phak loh chin a neihtir tlatna te, a dah hniamnate leh dinhmun ṭha a pek theih lohna kalphung ṭhiah nan pawh Bible thu hi kan hmang ve thei dawn lawm ni?
- Davis Hriatpuia