Written by
- John Zoa

Economy leh nupa inṭhen

GDP (Gross Domestic Product) hi Ram economy-in hun tiam chhunga goods (bungrua/thilsiam chhuah) leh service (hnathawh) a pek zah sawi nana hman a ni a. A tlangpuiin ram economy chak leh chak loh teh nana hman a ni fo. GDP per capita hian ram chhunga mipui vantlang hausakna chhût a ni ṭhin a, mahse tehna dang PPP (Purchasing power parity), HDI (Human Development Index) etc te hi mi tam tak chuan a dik zâwk niin an ngai tawh. Heti chung hian a hrana Economic Development chhui chian theih loh/hman loh chuan GDP hi ram chhung hausakna teh nan chuan a ṭangkai viau tho.

Chuti chu engtin nge GDP tihsan a nih ṭhin ? Production (Entirnan: Factory etc vela thil siam chhuah), Infrastructure siamte pawhin a tihsan viau theih. Tun hnaia en mai theih chu kum 2000 chhoa China ram rawn hausak thut leh, India development-in kan economy a hnuh kal dante pawh hi a ni awm e. Mahse Mizoram bikah chuan rin loh lam daihin GDP tihsan dan a awm ve thung chu chu - Divorce/inṭhen.

Economic output leh market spending ngar ngara thlir chuan Kristian chhungkaw khat hlim tak aiin Nupa inṭhen hi Economy tichetu atan chuan an ṭha zâwk thei tlat. Nupa an inṭhen chuan a tlangpuiin pa ber leh nu berin anmahni inchawmna tur income an neih hran a ngai ta ṭhin. Hei hian hmeichhia bikah, a hma hnathawk lo tur kha loh theih lohin hna a thawh a ngaih phah, chu chuan economic output a tisang thei. Chumai ni loin, nupa inṭhen chu an awm hrang tlangpui bawk, chuvang chuan unit khat/ chhungkaw khatina thil consume (thil ei tihna ni loin, thil lei zawngin) kha unit hnih, mi hrang pahnih consume turah a chhuah. Chutiang chiahin a nupa azirin, court kal nana lawyer man, sum leh ram insem, a tu emaw zâwk zâwkin awmpui an lak, leh naupang enkawlna lo ngai tate khan Economic activity siamin, pawisa vak vel a titam ṭhin. Fa pakhat aia tam neiin, a hrang ve vea an insem phei chuan a ṭha lehzual viau.

Entirnan rin thuin, Hypothetical Scenario siam ta ila. Hlutea leh Fakzuali te hi nupa an ni a, Hlutea hi officer niin Fakzuali erawh housewife a ni. An pahnih inkarah fa pahnih, school kal lai an nei bawk. Tunah eng emaw vangin (Pa ber kha lo rinawm ta lo se) an lo inṭhen ta a. Sum leh pai leh ram insem an duh avangin court ah an kal a, chumi tur chuan Hlutea leh Fakzuali te chuan a hrang ve ve in lawyer an chhawr a ngai. Chutah an lo inṭhen ta cheng a le, inkhat a awm ṭhin kha Fakzuali a chhuah a ngaih avangin Aizawl ah in a luah a, chumi tur chuan bungraw thar,connection thar, bungraw thiar man,etc zawng zawng ah man chawi a ngai leh phawt. Fakzauli pawh hna a neih a ngaih phah a, private ah accountant angin a thawh phah. A mah a hlawh a neih ve tak bakah a vei vah na turin a ma lirthei a lei bawkin lirthei maintenance leh petrol man ah sum a kal leh phawt. An fate pahnih chu pakhat a pa bulah, pakhat a nu bulah awmin an insem a, a hma a ei leh in, school kal man, thil lawm zawng, etc a ruala lei theih ṭhin kha a hrang hlak a lei a ngai bawk. Mi ṭhenkhat phei chuan “Suffering builds character” tih thusawi ang deuh hian broken family a seilian hi an hlawhtling duh zâwk niin an ring nghe nghe a, a dik a nih ngai chuan a ṭha hlei hlei. Hemi te example atanga kan hmuh theih chu an inṭhen hian, pawisa an hman leh lakluh a ti pungin, pawisa vakvel a ti tam ta a. Chu chuan direct takin GDP ah growth a register daih thei. Mi pahnhih inkar mai ah pawh heti a nih chuan mi tam tak inṭhen chuan a nghawng viau ang.

Tunah hian India Divorce rate (innei zat atanga inthen zat tehna) hi 1% vela chhut a ni. Mahse India chhungah pawh danglamna a tam, tun dinhmun ah chuan state chhunga mihring zawng zawng aṭanga chhut chuan Mizoram hi India state zinga inṭhen nei tam ber niin, 4% vel lai a ni a. Mashe hriat tur chu, phai ram lamah chuan official a inṭhen si loa, cheng dun lemlo ho hi inṭhen mumal ho aiin a let thum velin an tam thung. Hei vang hian a vaia lak chuan a number hi a inthlak rin a ni.

Khawvel a divorce rate sang zual ram te en ta ila: USA hi divorce rate 45.1% vel a ni a. An GDP per capita chu USD 85737 vel lawih a ni thung. Chutiang chiah in France Divorce rate hi 51.35% vel niin, an GDP per capita chu USD 47359 vel a chhut a ni. “Mahse Correlation does not mean Causation” ti a argument siam tum phet pawh an awm thei tho. GDP growth hi anti-social factors in a ti sang thei tih chu Nobel Laureate Joseph Stiglitz-an ziak leh lecture in a ti lar viau. A example hman lar chu America a Jail tang tam leh GDP in zawmna a ni nghe nghe zui. Chiang tak a hmuh theih chu, ram changkang ah Divorce a tam, ram rethei ten chhungkaw awmkhawm an ngah kha an hlawkpui viau chuang lo tih hi a ni.

Zawhna awm thei chu, kan divorce rate hi state dang nen a teh chuan a sang angreng sia tinge kan GDP in a san phah vak loh? tih hi a ni a. Heta pawimawh ta chu, Mizoram hi State hausa kan ni lo a chu, kan GDP per capita en chuan, Divorce rate hniam na- Bihar,Uttar Pradesh, Haryana tih vel te lakah chuan a sang viau tho. Chumai bakah chuan thil ni thei chu, GDP thlak tak tak tur khawp in a la sang lo tihna pawh a ni thei. GDP ti sang thei tur chin Divorce rate threshold kha kan la pha lo tihna a nih chu (Tinge AC I on a, 27°C ah vawh vak loh laiin 26°C ah a vawh tak vak si). Chuvang chuan hemi lam zawng a ṭan lak hi a ngai em tih pawh hi ngaihtuah fe tham chu a ni.

- John Zoa