LALPA REMRUATAH KA PAWM THEI TA : Mizote hi India-ah chanchin ṭha hril tura thlan leh buatsaih kan ni.
Mizote hi Pathianin min kaihhruai dan han thlir let hian India-ah hian a chanchin ṭha hril turin min lo buatsaihin min kaihruai tih hi a chiang hle mai. Khawvel lam mit aṭanga thlir chuan Mizote hian duhthlanna hun tha tak tak kan nei a, Bawrhsap Petera hnuaiah 14/8/1947 kum khan inko khawmin ro an rel ta a; 1) India Union-a beh, 2) Burma rama beh, 3) Mahni kea din te a ni. Duh dan a inang lo a, ro an rel thlu thei ta lo a (Kumpinu leh Mizoram phek 131), hei hi politics-a an mit a la keu loh vang a ni thei. Tin, crown colony te, independence te, awlsam taka nei thei mai tur kan ni a, nimahsela, kan nei thei tlat si lo. India-ah awlsam takin kan lut leh mai bawk si a. An hruaitute India sawrkar biaa zu kal chuan British sawrkar leh Mizo lalte inkawp rorelna thlak nan chuan district council hmanga rorelna an rawn hawn ta a ni.
Mizo Union chuan province hnuaiah district pakhat ni turin India sawrkar thar kutah an lo hlan lut ta a (Mingo & Mizo phek 39). Heng han ngaihtuah hi chuan a mak tih mai tur a ni a; khang hun laia bawrhsapte an lalzia leh an thuneihna a san tehlul nen khan. Nimahsela, MacDonald sap meuh pawh a beidawng lutuk tih ngaihna hre lo khan 1947 kumah khan milem mak deuh mai a ziak a, nakinah hnam fing zawkte’n an la chim ral ang cheu tih ka hlauhpui che u, a ti a. Mi pakhat kham kotlanga thu muthlu tla lek lek lem hi a ni a, chu chu Sikulpui luh chhohna kailawn sirah lung inhung pangah a bel a, a hnuaiah hemi ang hi Mizote chu in ni, tiin, mahni ram dinhmun tur ngaihtuah nachang hre loa muthlu angin min hmu a ni (Mingo & Mizo phek 34). Tun hma kha chuan ka phak tawk angin ka lo chhui ve ṭhin a, pawi ka tiin, a rukin hrehawm ka lo em em ṭhin. Mizo hnam vanduaina tih te, Mizote hian dan rangkachak pahnih kan nei tih te, ka pu ka ke a kham em mai ka ding tawh mai dawn tih leh a dangte ka lo ziak ve tawh a; a dang ziah leh ka tum laiin ka ngaihtuahna a let ta thawk mai a ni.
Mizoram hi India ram bulah ram zim te niin, Mizote tlemte kan lo cheng ve a. Tuma la luah ngai lohna ramah Lalpa hruai luhte kan ni a, kan ram hi mithiam ṭhenkhatte duhthusam a ni lo mai thei a, nimahsela, kan tan hian a ṭha zawk niin a lang. “In va luah tur ram chu tlang leh ruam leh van ruahtui dawng ram a ni si a, chu chu Lalpa zawn chhuah a ni” (Deut. 11:11-12). Kan ram hi mithiamte sawi danin thei leh thlai tinreng ṭhat duhna ram , leilung hang ṭha tak a ni a. Lirnghing thawh nat lohna lei thawlna hmun, tui khuah tur duhthusama ṭha tih mai tur tamna, hnam lian leh tam zawkte’n min chimral harsatna tur tlang ram leh chhemdam thlifim nuam tak mai zotuithiang vawt ṭha tak awmna hmun a ni. Tin, ramri-ah British leh Suakpuilala ten saui tanin chiang takin an lo chhinchhiah a (Mingo & Mizo phek 12). Sap hote hian leilung an chhinchhiah mai bakah, Latitude leh Longitude an chhinchiah ngei a rinawm a. Mahsela, a ram chhunga chengte’n a lam kan hawi ṭhat duh loh a, kan nun a dik loh chuan roreltu ṭha lo deuhte min pe ang a, hrehawm tak leh ringlote hmuhsitin kan awm dawn a ni.
Kan pi leh pute chu ni leh thla kara leng tia lo inchhal ngat, tu hnuai maha la awm ngai lo, sap ho hnuaia kun ai chuan lo do let mai an thlang zawk a (Kumpinu leh Mizoram phek 27). British an lo luh khan Pu Churchilla-a chuan heng tlang mite hi India mi an ni lo a, Burma mi pawh an ni hek lo, an mahnia independence-a awm kan thuhnuaiaa kan dahte an ni a, kan chhuahsan hun pawhin an chungchang thu chu ngun taka ngaihtuah loh chuan kalsan kan tum lo, a ti a (Ka ram leh kei P-413 R. Vanlalawma). Ram tam takin independence an hmuh lain keini pawh an intiam anga duh thlang thei tur kan ni a, mahse, duh thlan dan tur kan la thiam lo hle. Heti a nih avang hian British Prime Minister Churchill-a pawhin Tribal Area Foreign Jurisdiction Act hmanga Foreign Department hnuaia an awp (excluded area)-te chu British hnuaia crown colony la awm rih tura ruahmanna Oxford University-a History Department Head, Sir Reginald Couplan chu a siamtir nghe nghe (UNO leh tualchhuak hnam P-6). Heng thu han hriat hi chuan a thlamuanthlak a, a lungchhiatthlak bawk a. Mizote hi 1935 kum khan Excluded Area-a puan kan ni a (India Union chhunga Zofate rin luh kan nih dan P-41). Crown colony leh independence kan ni lo hi tu mah thiam loh tur an awm lo, India-a chanchin ṭha kan hril theihna turin Lalpa remruat vang zawk niin ka hria.
India, Burma Pakistan ten kan ai an awh thei lo va, a hranpa nghatin ṭangrual lam dopui kan puang ve ta a. Aizawlah lal leh upa 300 rualte’n Bawrhsap tualah British flag helin ṭangrual lam dopui kan puang ve a. Maj. MacCall-a pawhin ṭangrual lam kan chak chuan duhthlanna kan neih ve theih tur thu ni 03/04/1942 khan England aiawh leh ṭangrual lam aiawhin a tiam a (UNO leh Zofate P-5&6). MNF lo din khan Assam sawrkarin MNF-te hi Mizo Union vaw chhe thei turah ngaiin an ṭan tlat a, CID-te’n MNF chet dan an report fo pawhin an hai der tlat mai si a (India chhunga Zofate rin luh kan nih dan P-74). An hotupa ber Pu Laldenga lah khan independence ni lovin a rilru chhungah chuan state a lo tum zawk niin a lang a. Pu Mana (Mankebaia an tih mai) inah an inkhawm a, “Pu Denga chuan state nawr turin pawl din a rawt ta tlat mai a. Kei chuan independence hi kalsan thei ka ni hleinem, kei chu zalenna tak tak tan lo chuan politics-a tel ka tum lo ka ti a,” (Ka ramleh kei P-261 R. Vanlawma). Pu R. Vanlawma chuan ṭawngkama min hrilh dan chuan, “Kan President berin state a duh si a, kei chuan full independence lo chu ka duh si lo va, ro chu kan rel thei ta lo va, nimahsela, tlaiah chuan kelsa chu hlim takin kan ei ta tho a,” tih min hrilh a.
“Mi pariatin Tuikhuahtlanga MNF an din ṭum pawha tel ve leh MNF hming phuahtu chuan District Council inthlanah khan Pu Denga te khan in candidate an tum a, kei chuan in candidate suh u, in tlin chuan India hnuaiah thutiam lak a ngai dawn a, keini’n independent kan khel si a, a inmil lo. Chu ai chuan MacDonald sap kha a la dam a, zu hmu ila, crown colony emaw, independence emaw min sawi chhuahpui leh theih a rinawm ka ti a. Nimahsela, Pu Denga chu a in candidate lui ta a, independence in khelh dan a dang em mai ka ti a, ka telve duh ta lo va, kut ka kuangkuah san ta a. A hnu lawkah pawh by-election-ah in candidate leh a tum a, mahse, a hote’n an awih ta lo va,” tih thu min hrilh a. Hei hi Pu Denga hian lo duh se la chu Martar Thlanmual te hi awm lo tur a ni a, khawkhawm hlate pawh hi phuah ngai lo tur a ni. Rambuai vanga lekha zir chhunzawm theih loh a awm lo ang a, mi tam tak nunna hlu tak kan chan phah lo bawk ang. Kan ramin hrehawm rapthlak lutuk kan lo tawrh tawh zawng zawng hi pumpelh theih chu a ni.
Pu Denga khan Pu Ngurchuaia, Shillong-a mi thu kha lo awih se la chuan kan ram hi a buai lo tur. Pu Denga khan Pu Hermana thu kha lo awih se la chu kan dinhmun hi a sang tawh hle tur. Pu R Vanlawma khan Pu Laldenga thu kha lo awih se la chu, state dangte hian min hmusitin min zuam ngawt lo tur. Congress party khan Mizoram state-a hlan kai a nih dawn lai khan tuizem khawr tur ringawt ai khan Rajiv-a thu kha ṭawngkam 2/3 lekin lo bawhzui se la chu tun ai hian kan state hi nasa takin a zau ang (Chakma Homeland P-55-56-57). Manipur-a Meitei leh Zo hnahthlakte buaina leh Vairengtea buaina leh Tripura rama Thangram ten Mizorama beh duha kawng an zawh kha a awm lo tur a ni. Ni 5.9.1986-a House-a Chakma District Council buk a nih lai khan Congress leh MNF te hian ṭhiah duh loh lama vote an pe tlat mai kha chu a mak kumkhua dawn a nih hi. PC Party MLA 8-te chauh khan ṭhiah duh lamah vote an pe a (Chakma Homeland P-60-61-62), Congress leh MNF te khan PC party thu kha lo zawm ni se la ṭha tur. Pu Denga hian a tirah a lo hmuamhma tawh si a, a pawi kumkhua ang em, kan tlai ṭep tawh a ni. Pu Denga hian a thinlung takin independence a khel lo tih chu a hriat theih tho a, mi dang kian lovin a lo hmanhmawh deuh chu ka ti.
Pu Denga te hi tunah chuan ka dem ta lo. Heng kan tawrhna zawng zawngte hi chu sawi lo mai ila. Crown colony leh independence kan lo hmu lo hi kei chuan Lalpa remruatah ka pawm thei ta. Tunah chuan passport leh VISA ngai loin India-ah duhthalin chanchin ṭha kan hril thei ta a, Lalpa remruat a lo ni zawk niin ka hre ta.
Kan rama vai ILP nei leh nei lo an tam em em hi hreawm ka tiin ka lo vei em em ṭhin a, sawrkarin an tih tur an ti lo va, kohhran hi chuan an tih tur dik tak an ti ka ti ṭhin. Masihi Sangati pawh an din a ṭul ta hial a, mahse, chanchin ṭha kan hrilh turte’n anmahniin min rawn pan zawk a lo ni reng mai. Baptistma chang an hotute’n an khaw lama an thawn ṭhin an tihte pawh hi anmahni ramah chanchin ṭha hrilh tur an lo ni ta zel mai a, Lalpa remruat a lo ni.
Pu Churchill-a te, Bawrshap MacDonald-a te hian dinhmun sang taka min dah an duh a, an tum tehlul nen, a lawmawm hle a. Mahse, a hun laia tih theih harsa pawha lang lo, mahse, a theih loh tlat mai kha Lalpa remruat a lo ni reng mai. Khawvel zau zawka chanchin ṭha hril tura min buatsaih a duh hunah chuan Dt. 13th September, 2017 kuma UNO thu pass hmang khan min la chhuak leh mai dawn a ni.
- Lalchawiliana, Chhinga Veng