MIZORAM HMASAWN NAN
Tun ṭum chu hmasawnna kawnga tih dan ṭha nia ka ngaih kan sawi daih teh ang. Sawrkar chuan a mipuite eizawnna kawng chi hrang hranga ei zawngtu, sawrkar hna thawk, sum dawng, lir theia ei zawng, lo neitute leh ran vulh leh huan siamtute leh a dang tam tak te hamṭhatna tur an ngaihtuahsak vek a ngai ṭhin. Heng eizawnna hrang hrang neitute hi a tua te mah an thlau thla thiang lo. An eizawnna ṭheuhte a hlawk theihna tur leh a him theihna tur ngaihtuah chu sawrkar mawhphurhna a ni.
Sawrkar chuan eizawnna hrang hranga ei zawngtute hi an eizawnna intibuai tawn lo va, mahni eizawnna ṭheuhvah him taka ei zawng turin a ṭanpui ang. Heng eizawnna hrang hranga ei zawngtute in mamawh tawn veka siam hi ram development atana a tih tur pawimawh tak chu a ni. Mahni hna ṭheuh taima taka kan thawh chuan kan mamawh inpe tawnin kan in leisak tawn ang a, tichuan development hmasawnna chu a lo kai rual tawh ang. Eizawnna group khatin group dang eizawnna an tihbuai hian harsatna a thleng ṭhin.
Entir nan ran vulha ei zawngte eizawnna tibuai khawpa khawpuia mi hausa leh awm thei zawkten vawk an vulh ve emaw ar an vulh ve emaw hian ran vulha ei zawngtute eizawnna a tichhia a. Khawpuia sum dawng hausa leh contractor hausaten thlawhhma an neih ve hian lo neiha ei zawngtute eizawnna leh an market a tichhe vek ṭhin a ni. Sawrkar hna thawk lianpui pui pui leh Kohhran ho thleng pawhin secondhand bale kan hawng ve ṭhin te hian eizawn nana hmangtute eizawnna a tichhe bawk. Hetiang thil hi sawi tur tam tak a awm ang, sawrkar chuan heng eizawnna hrang hrang neitute hi engtin nge a ṭanpui ang?
Pakhatnaah chuan: An eizawnna
ṭheuh venhimna atan dan an siamsak ang. Entir nan Mizoram mamawh chawm tur khawp vawkvulhtu leh ar vulhtute leh ran dang vulhtute an ruahman ang a. Chung mite chauh lo chuan ran vulh ve awih lohna dan an siamsak ang a. Chutiang zelin eizawnna dang dang aei zawngtute tan pawh an eizawnna vawnhimna atan dan an siamsak bawk ang. Chu dan chu a kengkawhtu tur fel tak ruat zelin mahni eizawnna kawnga dan ṭheuh kan hria ang a, chumi hmang chuan kan eizawnna kawng min tihchiatsaktute leh tihchhiat tumtute thlengin kan hmachhawn thei tawh ang. Chutiang dan chu a awm si loh chuan sawrkar hna emaw sumdawnna emaw kawnga eizawnna ṭha tak nei tawh pawhin mi sumdawnna leh eizawnna hlawk deuh nia kan hriat chu kan ti ve duh zel mai a. Vawk leh Ar vulh ni se mi lian mi tein vulh vek kan tum a. Hei hian kan khawpui ber Aizawlah meuh pawh rimchhia leh hnawm tenawm tak hmun tinah min siamsak bawk a. Ka sil fai thei lutuk kan ti ṭheuh va kan silfaina tuiin vawkin thlang a tihnawng reng a, furah a min aw em em a. Heng tih awih lohna dan hi awm sela chuan eizawnna tak taka hmangtute tan a ṭangkai hle ang.
Pahnihnaah chuan: Chung eizawnna hrang hranga ei zawngtute thar chhuah chu hralhna tur a ruahmanpui ang. A hmasa berin sawrkarin an mamawh kal lai entir nan vawkte sem tur te, buh chi te leh sawrkarin deparment in a lak chi reng reng chu ram chhunga mi a awm ang ang a la phawt ang. Chanchin bu-ah leh television lamah pawhNLUP-a vawkte sem tur atan Mizoram chhunga vawkpui vulhtute ta ngei lak tur a ni tih ka lo chhiar a, ka lawm hle mai; a tirah an duh khawp a awm lo a ni thei e. Sawrkarin a leisak tih an hriat chuan a leh pekah chuan an mamawh khawp an thar chhuak ngei ang. Chutiangin buhfai te pawh hi atirah a tlem deuh a nih pawhin Mizoram lo neitute thar chhuah ngei hi leiin a dah thatnate siam ve ta sela, kum rei lo te chhungin kan buh thar hi nasa takin a pung ngei ang.
ICDS hnuaia nu leh naupang chaw atana sawrkarin a lak zinga pakhat bekanga siam: SCP(Soya cerial Powder) leh SMP (Soya Milk Powder) te hi kan rama tha duh em em a ni a. Transport leh kudam luah man leh a sem nan hian sawrkarin a seng tam em em mai. Chubakah a chhe nasa em em bawk a, thingtlang lama pek chhuah phei chu a chhe riral nasa hle ni a sawi thin a ni. Sawrkarin state dang a mi chawk luh nan kum tin sum tam tham tak a seng bawk. Hengte hi kan lo neitute hnen aṭanga lak ni se, Zoram hmun tin tih theihah hian a tha duh em em si a, kan ram ngeih sa, kan chin thiam em em sa ni bawk si hi, kan ram lo neitute tan hian ava tha dawn em ve aw!!Hetiang thil hi a changtu (concern) department hrang hrangten sawi ho va tlang ram lo neitute tana hamthatna tur a nih dan hriattir a pawimawh hle. ICDS hotuten LA Food (Locally avaiable food) ram chhunga kan neih theih te hi chu Zoram a mi ngei lak nise tiin an han rel ve thin tak naa lo neitute lamah hriattirna (awareness) a awm loh avangin contractor-ten ‘lak tur kan hre lo’ tiin ram pawn a mi bawk an la leh mai thin si a.
Pathumnaah chuan: Heng eizawnna hrang hranga eizawngtute hlawkna dan tur an ngaihtuahpui ang. Khawpui tawt lutuk tihthawlna tur ni bawkin kudam (godown) zawng zawng hi khawpui pawnah dah ni se. Khawpui lun laiah chuan show room chauh awm se, a bungrua chu kudam aṭangin a leituten lak ni sela; chu chuan motor laihawl ho tan eizawnna a ti tam ang. Thir tlawn leh tui pipe sei pui pui mai kawgpui tibuai leh motor leh mihring pawh an khak palh ang tih hlauhawm a an load reng mai hian khawpui hi a tikhawpui lo va, a hlauhawm bawk. Kan tlang ram lo neih (shifting cultivation) kan hnam nuna bet ve tlat, engtik khawtik maha kan bansan tak tak loh tur hmanga ei zawngtute tan feh kawng (link road) motor kal theiha siamsak chu sum leh paia puih aia anmahni chawmdawlna (development) hlawk zawk a ni ang. Chu chuan feh kal nana an hun hman nasa takin a ti tawi a, lo neitute tana hna hrehawm leh hau tak ber rit lak a ti bang a. Kan buh thar pawh nasa takin a tipung ngei ang. Chu chauh ni lovin an thar chhuah zawng zawng awlsam takin an thlawhlaiah an hralh thei tawhang a, an thlawhmaa an thar chhuah te chu thar lam takin, ni khat thil thuah khawpui hrang hrangah an lut zut zut tawh mai dawn a ni. Chutiang zelin eizawnna kawng danga ei zawngtute tana pawimawh te tihsak a ni bawk ang a.
Palinaah chuan: Kan centralization system hi thlak ila, chu chuan kawngro a su thui viau bawk ang. Pu Sailova IAS Retired (Tripura) chuan “Mizoram chu engkim mai centralized-na state a ni a, Aizawlah mipui kan centralized a, sumdawnna kan centralized a, zirna kan centralized a, sawrkar hna leh Office kan centralized a, Industry kan centralized a, development kan centralized a, Rural development leh MLA chenin kan centralized vek mai a ni” a ti a, a dik viau awm asin. Heng te hi decentralize ta ila mipui chawikanna kawngah a tha zawnga danglamna a thlen ngei ka ring.
Mizo mipui leh kan sawrkar hotute ngaihtuahna hi Aizawl khawpuiah a in-centralized chhung chuan ram pum hmasawnna leh changkanna tak tak kan thlen mai a rinawm loh. Tun ang renga kan kal chuan Aizawlah kan pung tulh tulh ang a, mi rethei kan tam tulh tulh ang a, mihring tlemna lam a nih dawn avangin thingtlang lam ngaihthahna a zual tulh tulh ang. Kan MLA te hi thingtlang khaw mi an nih chuan anmahni khua ngeiah awm ta se, khawpui mi pawh an bialah cheng tam ta se, sawrkarin kawng chhia te hi an ngaihpawimawh phah deuh mai tur asin.
Anmahni bialah an awm tam chuan an bial mipuite mamawh pawh an hre chiangin a sutkianpui dan pawh an ngaihtuah nasat zawk ngei ka ring.
- Commissioner Lalkiamlova,
Tuikual South