Written by
- Commissioner Lalkiamlova

Kan ram thilte i enkawl ṭha ang u

Mizo zingah khawvel leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Pathian siam a ni tih ring lo kan awm a nih pawhin an tlem hle ang. A chhan chu kan sakhaw zirtirnain min hrilh dan a nih vang a ni. Chu a khawvel siam chu enkawl turin Pathianin a mihring siamte hi min ruat tih pawh hi tu’n kan phat a rinawm loh. Hre lo erawh chu a awm theih ang. Pathianin khawvel zawng zawng chunga thuneitu turin mihringte min ruat a; a chhunga thil awm, a siam zawng zawngte hi kan ṭhatna tur leh kan ei leh in atana hman min phalsak a ni. Chutih rualin, kan nawm kan mâka kan sawisak erawh a phal lo. Kan tana siamte an nih ang takin a ṭha thei ang bera enkawl turin min duh a ni. Chumi awmzia chu, an ṭhatna tura kan enkawl chu kan ṭhatna tur a ni tihna a ni.

Kan Mizo pi leh pute khan ram enkawl an lo thiam khawp mai a. Thlawhhma neia ei zawng an nih avangin an lo neih ram an enkawl ṭha em em a. Pathianin Israel fate thlalera an la awm lai khan Kanan ram an thlen hunah an lo chu kum ruk chhung chu an ei tur thlai chin nana hmang tur leh, a kum sarih kum apiangah ram hahchawlhtir turin a hriattir a ni (Leviticus 25:1-7). He Pathian thu hi lo hre ve ang maiin kan pi leh pute khan an lo ram chu kum khat an nei a, an hahchawlhtir zel a. An ram neih dan azirin kum sarih te, kum sawm thleng pawhin an chawlhtir a. Chumi hnu chuan an rawn lêt leh chauh ṭhin a ni. Chung chhung chuan an ram chu a lo tui leh a, buh leh thlai ṭhat duh em emna ram a lo ni leh mai ṭhin a ni.

Khaw tinin an ram chhunga ngawpui, lo atana an neih ngai reng reng loh ram zau tak zuah an nei ṭheuh va. Chu chu an in sakna leh an phurhhlân leh mamawh dangte lakna hmun a ni a. Chu chuan tuihna a siam tih lam chu an la ngaihtuah vak lo mai thei e. Mahse, chutiang ngaw chu an lo ram ṭheh chhunga a awm pawhin an nei tel ngai lo. Hetiang ngawpui chhungah hian hruihnâng chi hrang hrang–mitperh, thiltê, sairil, hruipui, mawt, kawrtai, hruitung leh vau hrui te an awm a. Heng hi in sak nan te, phurhhlân atante leh luipui ral neih kuma lei (bridge) khaina atante an hmang ṭhin. Chu bakah, thlâm chung leh bêktê chung atana hman chi–siallu leh thilthek te a awm bawk a. Hengte avang hian heng an ram ‘ngaw’ an tihte hi an roh em em ṭhin a ni.

Tunah chuan kan ram ngawte hi chhan hrang hrang avangin ṭhiah darh a lo ni zo ta a, a uiawm hle a ni. Hengte hi tlang ram lo neih avanga ṭhiah darh chu a ni hauh lo. Kan pipute kha chuan an nunna hnar pakhat a ni tih hriain khatiang ngaw kha an humhalh ṭha em em zawk ṭhin a ni.

Tunlaiah chuan Mizote’n kan ram chungchang thuah kan nunna hnar pawimawh tak kan enkawl uluk em em tur ni pakhat chu, kan kawngpui (highway)-te hi a ni. Hei hi kan chaw lakna leh mamawh kan inpek tawnna pui ber a lo ni ta. Tlang lo neih hi kalsan tura kan inzirtir nasat em avangin ei zawnna dang nei lo pawhin kan nei peih ta meuh lo niin a lang. Tun hnaiah kan ram dung leh vâng intlawh pawhna kawngpui a thlûr ve ta seng sung mai hi a lawmawmah ngai ila. Kawngpui hi kan eizawnna leh kan thlawhhma ber chu a lo ni ta. Chuvangin, sawrkarin sum tam tak senga kawngpui min siamsak hi duat taka kan enkawl a pawimawh hle mai. A enkawlna chungchangah hian sawrkar tih tur bakah, khaw tin leh mi mal tinin kan tih tur a awm vekin ka hria. Pathianin kan ram chhungah kan ei leh bar hmuhna atana min siamsak, enkawl ṭha tura min duhte zingah kan kawngpuite pawh hi a la ni zelah ngai ila; a chhawrtu leh hmangtu kan ni vek a, ka tan a pawimawh ve lo ti thei tu mah kan awm lo.

Kawngpui a tlona tur leh zin mite tana a nawm zawkna tura sawrkar tih tur lam lo thlir ila. Hman lawk thleng khan kawngpui siam hi rem leh rem lo, grade ṭha lo tur zawk pawh ni se, khua tlawhtir deuh zel a ni a. A tlawh khuate chuan hotel leh thingpui dawr leh thlai chi hrang hrang zawrh nan an lo hmang ṭangkai a. Highway dan pawh hman hleih theih lohvin kawngpui hi a buai a. ni Tun hnaia kawngpui zawn leh siam tharte erawh chu a ngil thei ang ber leh grade ṭha thei ang ber tura tih a lo ni ta a. Hmun ṭhenkhatah chuan a bul hnai khuate’n kawng kamah thingpui dawr leh hotel te an rawn siam leh ṭan tawh a. Hetih lai hian, kan highway neihte hi highway a nih ang taka lirthei tlan tibahlahtu a awm loh nan sawrkarin ruahmanna thar siam se la a duhawm hle mai.

Ram changkanga an tih angin, kawngpui (highway) aṭanga tlema va pên ngaiin, hmun remchang, lirthei tam tak park theihna, thingpui dawr leh hotel siamna tur hmun ruahman ni se la, a zâwl pawh diak thei lo tura cemented vek, inthiarna tur in pawh enkawltu nen felfai taka enkawl awm bawk se la. Chu chuan ram dang zinmi (tourist)-te pawh a hîp ang. A bikin, hmeichhiate’n zin kawngah kekawr tlawn an ha a, an zun chhuah chânga mawng lang tur venna atana puan chhetê tal ken zel ngai leh an inhman chhâwk diat diat han hmuh te hian kan changkan lohzia a tilang ṭhin. Chung chawlhbukte chu kawngpui aṭanga mahni side-a tlan chhuahna tur remchang ngei zelah ni se. Mahni side lo lama pên ngai tlat ṭhinte hian traffic a tibuai a, highway-ah phei chuan lirthei an tlan chak a, accident a tihlauhawm zual em em a ni. Kawngpui kamah hnai taka khaw thar kan siamna lai apiang hi kawng pawh a chhe awl bik. Chuvangin, kawngpui kamah mahni duhna lai laiah khua kan siam ngawt zel loh nan sawrkarin kawngpui pawn lamah hmun remchang ruahmanin siam vat se a ṭha ngawt ang.

A dawt lehah chuan, kan kawngpui tichhetu ber chu kawng sira tui luankawr (side drain) awm ṭha tawk lo hi a ni. Chutih rualin, kawng sira tui luankawr, lei tla leh hnâwlin a hnawh avanga kawngpuia tuihâwk luang ta dûl dûl mai ṭhin hi a ni bawk. Lirthei tlan ṭhin, a bikin ei zawn nan tak taka hmang motor lian leh passenger phur, bungraw phur zawng zawngte hian suahdur leh bawngtuthlawh a tê deuh chi tal pawh phurh tel vek tur tih ni se la. He mi thuah hian kan Mizo tlawmngaihna leh kawng neitu kan nihnaa ti turin sawrkarin ngenna siam se la, kan zawm tlan duh ngei ka ring. Lei tla leh hnâwl, tuihâwk luang hnawhtu then harsa lo chi te hi chu han thian fai lawk ila; kan kawng a ṭhat rei phah zawk dawn si a. Kawngpuia tuihawk luang dul dul mai hian kawng lai a tichhia mai a ni lo va, kawng ko thlang lamah an luang liama chu laiah chuan kawng bal a siam leh nge nge ṭhin. Heng hi kan ven theih chin chu a awm a ni. Leiminin a hnawh then harsa tham chinah chuan sawrkar che vat ṭhin se la. Tê tham leh awlsam deuh hi chu ei zawnna atana hmangtu mipuite hian kan ta a ni tih hriain thenfai nachang i hre teh ang u.

A dawt lehah chuan, khaw tinin kan ram chhunga kal kawngpui (highway) a ni emaw, khaw chhung luhna kawng, PWD road a ni emaw, a bikin fûr khua angah hian then fai hnatlang nei ṭhin ila a ṭha ngawt ang. Kumin May ni 16 khan Urban Development & Poverty Alleviation department-in Kaladan Multi Modal Transit Transport Project (KMMTTP) kawngpui dungah Voluntary Cleanliness Drive an huaihawt thu Vanglaini-ah ka lo chhiar a, ropui ka ti hle. He drive-ah hian mi tam tak an thawk chhuak a, KMMTTP kawngpui dung leh lui kawr an thianfai tih a ni a. A thawk chhuak khuate sawi lan a ni lo va, tu khua khuate nge thawk chhuak tih sawi lan ni se a duhawm hle a ni. Hetiang hian khaw tinin kan ram chhunga kawngpui kalte hi kan ta a nih tih hriain enkawl ṭha ila chuan kan kawngpuite an tlo lehzual ngei ang.

Tin, khaw tin, kawngpui kama huan nei leh thlai hmun emaw, lo emaw siamte pawhin kawngpui vah pawh loh hram ni se la. Kawng reserve-ah hian, a bikin kawng thlang lamah thing nghet chi, zung nei thûk chi te phun uar ni se la, chu chuan accident palh thulhah nasa takin min pui thei ang. Kan thing kih leh mau te pawhin kawng a vaw phak a nih chuan a rang thei ang bera thenfai zel ni bawk se la. Chutichuan, hnam changkang, entawn tlak, mi dang tihhmuhtu kan ni mai dawn a ni. Ram dang mi leh India state danga mite mit hmuh leh hriatah pawh kan hmingṭhatna tur a ni ngei ang. 

- Commissioner Lalkiamlova