Hnama kan harhna tur kan chian a ngai
‘Tute hi nge Mizo?’ tih kan ziak tawh a, tun ṭumah chuan keimahni leh keimahni kan indo leh ṭhinna chhan eng nge, tihte kan sawi dawn a; hnama kan harhna tur chu eng nge a lo nih reng tihte kan ziak dawn a ni.
Zo fate hian thlahtu bul thuhmun, hnam khat vek leh unau kan ni tih chu tu man kan hai lo. Insawi danglam viau pawh tum ila kan ṭobul a inan tlat avangin kan danglam tak tak thei lo. Kan ṭawngte chu lo danglam hret hret pawh ni se, ṭawng pakhat aṭanga lo chhuak vek a nih tlat avangin kan inhrethiam tawn deuh vek. Hnam zia (culture) phei chu sawi ngai lovin kan inang vek a ni ber mai. Kan bona a lo rei tawh lutuk avangin bo kan nih pawh kan hre lo va, kan bo dan leh bona chin pawh kan hre tawh lo mai zawk a lo ni. Tunah chuan fapa tlanbote kan haw khawm tawh dawn avangin Pathian fate, a hnam thlan, hun hnuhnunga hnam siama lo la awm tur, Pathian fak tur hnam (Sam 102:18) Bible-in a sawi kha kan harh ṭan mek. Keini hi tu dang ni lovin chatuan hawlh tlang thuthlung neitute Zosefa tu leh fa te, Zosefa chhung te, ZOFATE kan ni tihah hian kan harh vek a ngai ta a ni.
Kan pi leh pute kha Assuria ram aṭangin Europe lama kal lovin khawchhak thliin a lên a, China-ah an lût a. China-ah kum tam tak an awm a, China bang siam hna rim takin an thawk ṭhin a nih ngei a rinawm. China lalte khan sal chhawrin an chhawr a nih hmel a. Chutianga sal chhawra an chhawr avang chuan in leh lo mumal tak pawh nei lovin tlangah leh lung pûkah te an chentir mai mai a ni ang. Ziak leh chhiar kan thiam lohna chhan pawh kan savun lehkha min laksak a, sakhua pawh nei mumal thei lovin min siam a, lehkha zirna school-ah kan kal ve pawh an phal lo a nih ngei a rinawm. Kan historian-te’n kan pi leh pute’n China an chhuahsan dan an ziakte ngun taka han chhiar hian, China sawrkar awpbehna hreawm tak aṭangin a rukin an pût chhuak a ni tih pawh a hriat theih a ni. A rualin tam tham takin an chhuak lo tih pawh a rin hriat theih bawk.
Kan pi leh pute khan Lalpa’n kan tana a lo ruat lâwk ram tiam (promise land) an luh dan kha a rilin a ropui hle. Engmah bul ṭanna tur nei lova khua an din dan te, lal leh upate neiin rorelna fel tak neia an khawdak dan te, ei leh bara an intodelh dante kha zir tham a tling. Chutih rual chuan, kan hnam ṭobul leh nihna an hriat loh avang khan an va kalna hnamte’n an nihna an lo vuahsak ang ang hnam hming lem an pawm lo thei lo. China ram aṭanga lo kal kan nih avangin Kawl hote khan ‘Chinlai’ emaw ‘Chin’ tiin min lo vuah a. Chin hnam awm lo mah ila ‘Chin’ min tih miau avangin vawiin thlengin ka hnam hming ang maiin kan la hmang. Chuta ṭangin kan thlang tla zel a, tlang ramah kan awm zel avang khan Bengali hoten tlangmi ‘Koki’ emaw, ‘Kuki’ emaw tih hnam hming thar min lo vuahsak leh a. Kuki chi emaw, hnam emaw kan awm tihna a ni chuang lo. British missionary-te’n min rawn chen chilh a, Lusei lam thiam lovin Lushai hnam tih hming min vuahsak leh a. Lushai hnam kan ni tihna pawh a ni chuang lo. Pathian thuthlung kan pi leh pute’n an bawhchhiat avang khan bo chikimin kan bo kan tih tawh kha. Tuna kan buaina bul ber chu hnama kan chianna tur hnam hming inṭawm tur ber kan hriat loh vang leh hnam hming kan put a dan vek vang a ni.
Hnama harh tur leh hnam nihna dik tak hre tur chuan thlahtu bul hriat a ngai a. Kan pi leh pute’n an thlahtu hming kha an lo theihnghilh hauh lo. Kan pu min thlahtu chu ‘Zo’ a ni, ‘Zova’ a ni, ‘Yo’ tiin an ko ṭhin a; ‘Jo’ an ti bawk ṭhin, a ṭhenin ‘Dzo’ tiin an sawi bawk ṭhin tiin kan historian-te’n an lo ziak kûr ngei nguai a. Chu kan thlahtu an hriat reng koh dan hrang hranga an lo koh ṭhin chu tu dang n ilovin Bible-a thuthlung kengtu Abrahama thlah kal zel Jakoba (Israela) fa duat ber Zosefa, Hebrai ṭawnga Yosuf, English-a Joseph kha a lo ni reng tih hi Lalpa hnen aṭanga ka dawn chu a ni.
Thlahtu bul chhuitu ten Zo emaw, Zova emaw thlah kan ni an lo tihna chhan hi Zosefa hming lam tawi emaw, koh dan emaw a ni. Zo fate zingah kan pu ber hming putu pawh kan tam em em a, Zoramchhana, Zohmingsanga, Zothansanga, Zodinsanga leh a dang Zo hmingpute hi an hming pumin kan inko ngai meuh lo; Zo emaw Zova tiin kan inko a, kan sawi chhawn danah pawh an hming pum sawi lovin Zo emaw Zova kan ti mai ṭhin. Hebrai ṭawng chuan Zosefa hi Yosef tihna a ni a, kan pi leh pute’n kan thlahtu chu Yo a ni an tih kha Yosef tih lamtawi a ni tih a chiang. Lam dan hrang leh deuhvin Jo an ti ṭhin tih pawh hi English-a Zosefa hming Joseph tih lam tawi Jo tihna a ni tih kha hai rual a ni lo. Sapho pawhin Joseph tih hming pu ho chu Jo tiin an ko ve mai ṭhin.
Chuvang chuan, kan thlahtu bul ber hming an lo hriat reng kha tu dang ni lovin, Bible-a Jakoba’n (Israela) a nupui Rakili nena an fapa Zosefa, a fa duat bik leh chatuan tlang chhip hawlh tlang tura malsawmna a hlan Zosefa thlah kal zel Zo hnahthlak, Zo kung aṭanga peng chhuak vek, Zosefa tu leh fate Zo fate (Zosuante, Zochate) kan ni.
Pu Lianmanga’n Zoram hmangaihtu Lalpa tih hla a lo phuahah hian kan nihna chu a chiang leh zual. Mizoram hmangaihtu ni lovin kan ram hming dik tak Zo fate chenna ram Zoram tiin a lo phuah daih tawh. “Harh ru Zofate harh ru, hnehna ropui kan chang thuai ang; kan Pathian hmingin puan zar kan zar ngei ang khawvelah” a lo tih kha kan harhna tur dik tak Zo fateah a lo ni. Kan nihna chung Pathian lo ruat sa ang khan insuihkhawm leh zai kan rel mek a ni. Zo fate kan hnam nihna dik tak kum tam tak biak ina kan lo sak tluk tluk kha a takin a lo lang mek chu a nih hi. Hnehna ropui kan chan hunah kan Pathian hmingin independent puanzar pawh kan la zar ngei ang. Chutichuan, khawvel zawng zawng Lalpa ram a nih theihna turin Pathian lal ram chanchin ṭha khawvel pumah kan hril dawn a ni.
Pi Lalrindiki Khiangte (Daduhi)-ikn mawi tak main, “Aw Zofa i ṭhanharh hun chuan kan ram leh hnam min phel darhtu, chi intihbingna hi sirah hnawlin, Zofa hnahthlak zawngte lungrualin hmatiang sawn zai relin kan leng tawh ang” a lo tih vawng vawng chu kan thleng ṭan mek a ni. Chuvang chuan hnama kan harhna tur dik tak, tuma phuahchawp emaw, rawtna emaw pawh ni lo, kan nihna dik tak chung Pathian lo ruat sa Zo fate kan ni tih hi i chiang vek tawh ang u.
- Rev.Dr. Zaichhâwna Hlâwndo.