Written by
- Davis Hriatpuia

Hnam thlan ni bik lote u, tho r’u le

Pathianin eng emaw tak atan hnam dangte aiin Zo Kristiante hi a thlang bik emaw, a vohbik emaw tih tlatna hi a awm ve reng a – hman ata tun thlengin. Sailo chingkim ngei zingah pawh Ephraim hnam bo emaw inti tlat lah bo lo. Keini lo pawh hnam dang mingo kan tihte pawh hian he ngaih dan hi an lo pu ṭhin. Hnam thlan bik nia an inngaihna khan tun thlengin khawvel hi thlaphangin a lo rûmtir a nih hi! Tun ṭumah pawh hnam thlan bik nia inngaihna hian eng nge a nghawng tihte a ni e, tar lan kan tum ve chu.

A khual nêkah: Puritan Movement aṭangin

Europe rama kohhran siam ṭhatna a thlen khan England ram chu a nghawng dan a dang hret a. Church of England, Anglican kohhran tia koh bawk chu an din. Khatia kohhran hlun taka a kal lai khan sawiseltu pâwl an piang a, chûngho chu Puritan leh Pilgrims tia koh an ni. Henry VIII hnuaia Roman Catholic Kohhran aṭangin England chu indang mah se, inpui tih dan chu eng emaw chenah an la chhawm nung reng a. Chu chu Puritan-ho chuan Kristianna dik a tichhia nia ngaiin, an sawisel. Historian Perry Miller-a sawi dan chuan, Puritan-ho chuan Anglican Kohhran chu ‘half-reformed’ angin an ngai a, Catholic ritualism chu an kalpui tlat a ni.

Kum 1620 khan Separatist lam, Pilgrims-ho phei chuan England kohhran chu chhanhim zawh an ni tawh lo tiin, Netherlands ramah an pêmsan ta a. Kum sawm hnuah pâwl lian zawk Puritans-ho pawh chu England chhuahsanin ram thar America chu an zuan ve ta a ni.

Tláng chunga khawpui

Puritan America ram zuantute chuan thu pakhat innghahna an nei a, kum 1630-a John Winthrop-a ziah, 'A Model of Christian Charity' tih lehkhabu aṭanga lo chhuak, ‘City upon a hills’ tih a ni. Tláng chunga khawpui awm nih chu an tum ber a ni. Chûng Puritan-ho chuan sakhaw lam zalênna leh siam ṭhatna an zawng mai a ni lo a, Pathian thil tum an hlen chhuak niin an ngai hial. An rin dan chuan, anni mingoho (Anglo-saxon) chu Pathianin khawvel tiêng tur leh khawpui ṭha, tun hmaa la awm ngai lo din tura a ruat leh a thlan bik niin an inngai a, khawvel ram dang tam tak ai hian America chu a danglam bik mai ni loin, khawvel hruaitu ni tura Chung lam thlan tih chu an thu rolûm a ni. Sacvan Bercovitch-a sawifiah danin, Thuthlung Hluia Pathianin Israel hnamte hnena a thutiam chu anni mingohote chanvo nen a inzawm niin an ngai. Hei hi Anglo-american exceptionalism lo chhuahna bul pakhat leh lian tak chu a ni.

Anglo-American Exceptionalism

'Germania' tih lehkhabu Tacitus-a ziahah chuan Germanic (Europe hmar lama cheng angles, saxon, adt.) te chu hnam chungnung bik an nihzia a ziak a; an thlahtute aṭanga hnam fir, huaisen, zalênna duhtu leh nawmchenna leh eirukna lama fihlim, hnam fing tak niin a ziak. Kum zabi 18-na leh 19-naah khan British leh American-ho chuan chutiang Germanic hnam, a bik takin Angles leh Saxon-ho thlah an nih thu an sawi a. Tacitus-a khabe liam changchäwiin, Anglo-Saxon mite chu an pianphungah pawh hnam dangte aiin an chungnung zawk a, zalênna, dan leh civilization lama khawvel hruai turin mission bik an nei tih an sep rawtui chho ṭan. Hei hian Anglo-American exceptionalism ngaihdan – English ṭawng hmang hnamte chu khawvêl siamtu tura Pathian leh history-in a thlang a ni tih rinna lo chhuahna pakhat a ni bawk.

Anglo-American exceptionalism chu English ṭawng hmang, a bik takin Britain leh United States te hi khawvel hruaitu nih kawngah te, hnam dangte nun ṭha nei tura kaihhruaina kawngah te leh sakhaw lamahte civilizing mission danglam tak an nei tih rinna a ni. Puritan-ho theology-a innghatin, heti ang ti tura Pathian hnam thlan an ni a, an politics kalphung (system) leh an nunphunga an chungnun bikna aṭangin khawvel dai dar tur an ni tih chu an sahuai thing vawn tlat. Hnam dang an va awp bet te, an ram an zauh te, sal an neite leh chengrang chawia mi an va dote chu ‘Pathian hnam thlan kan ni e’ tih thu hmangin thiam an inchan a. Chûng chu hnam dangte an tihênna hmanrua mai a ni tihte chu an sawi duh dan a ni ta zel.

A zual zawpui vailenhlo

Kum zabi 19-na aṭang khan 'Manifest Destiny' tih hi America hoin an chawi vâwng hle. US chu Pathianin North American continent huapa ram zauh zel tura ruat an ni tih ngaihdan a ni. A awmzia chu, American-ho chuan an hlutna, a bik takin democracy, Kristianna leh capitalism te hi Atlantic tuipui aṭanga Pacific thlenga theh darh chu Pathian duhzawng niin an ngai. Hei hian Native American ramte lak leh Mexico nena indona chu thil dik niin an ngaih phah a. Sakhua chu imperialism nen thlun zawmin, America chu Pathian hmanrua anga ngaih a ni. Tin, kum 1885 khan Josiah Strong-a ziah 'Our Country–Its Possible Future and Its Present Crisis' tih lehkhabuah khan Anglo-Saxon Protestant-te chu khawvel tihmasawn a, Kristian sakhua theh darhtu atan Pathian ruat an ni, tih a ziak bawk. US President – Woodrow Wilson, Ronald Reagan leh George W. Bush thleng pawh khan he exceptionalism, hnam thlan bik nihna hi an chawi vâwng zel a. An politics kalpui danah leh he United States ram lungphumah hian thûk takin zûng a kai zel a ni.

Rêlthang an phur ta!

Philosopher leh political theorist ropui Noam Chomkhy chuan America hnam thlan nia inngaihna chu a sawisel nasa hle a. A lehkhabu 'Hegemony or Survival: America’s Quest for Global Dominance' tihah khan US chuan ram dangte beih nan, economy thunun nan leh international law aia sang zawka thil tih nan ‘exceptional’ tih ngaihdan hi a hmang, tiin Anglo-American exceptionalism chu a sawisel. US hi empire angin a che fo a, sipai leh sum leh pai lama a thil tih theihna hmangin hnam dangte thununin, Latin America, Middle East leh Southeast Asia te pawh chibai inbûktir a tum ṭhin. Chomsky ngaihdan chuan, America hian mi dangte hnen aṭangin mihring dikna chanvo (human right) a phût a, mahse, amah ngeiin a bawhchhe fo. US hian hman aṭangin media leh zirna hmangin America chu a dik a ni tih theh lar a tum fo a, a thil tih sualte erawh vaivuta phûm bo a tum ṭhin.

Historian John Fea-a ziah 'Was America Founded as a Christian Nation?' tih lehkhabua kan hmuh angin Kristianna hian eng emaw chenah thûk takin America ram indin danah nghawng a nei tih a ziaktu hian a târ lan rualin, Pathian hnam thlan bik nihna erawh a pawm lo. John Fea hian United States chu Pathian thu ṭan chhana Kristian ram leh hnam ni tura thlan an ni tih ngaihdan chu hnawlin, a biblical loh thu a sawi a. Political myth mai mai niin a ngai. Ni e, he thlan bik ngaihdan hi rinna te, Pathian mission-te leh nationalism-te tuahthing ianga fawm khâwmna aṭanga lo chhuak a nih a rinawm. Khawvel tan ngaihdan hlauhawm tak a nih mai bakah Pathian thu nena inchawhmeh lo tak a ni.

Hnam thlan theology

A bul berah chuan tun hnua hnam thlan bik nia inhriatna te, vohbik hnam leh Pathian ruat bik hnam nia inngaihna lo awm fo chhan chu hnam thlan theology-a kan chian tawk loh vang a ni ber mai. Eng vangin nge Pathianin Israel-te a thlan, tih aṭanga chhui let a ngai fo reng asin. Israel fate hnam thlan an nih chhan kha an chungnung bikna tur ni loin, hmanrua atana chhawr (instrumental) mai chauh a ni. Systematic theologian Wayne Grudem-a chuan, “Inthlanna chu vohbik nihna lam a ni ber lo a, rawngbawlna lam a ni zawk,” a ti.

Pathianin Abrahama a koh khan, “Nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang,” (Gen 12: 3) tiin Pathianin anmahni kaltlanga khawvel malsawm a, chhandamna thlen a tum. Messia tana kawng buatsaihna hmanrua an nih ber chu. Pathian hnam thlan nihna chu chungnun bikna aṭanga mi dangte chungtlâkna a ni lo, khawvel chhandamna tura ṭumkawng mai chauh an ni. Heti hian han sawi ta ila, leilung pian tirh ata tawh Pathianin a chatuan thil tum atana a thu thlunpuiah mihring zawng zawng min thlanna chu Isua Krista aṭangin a ni. Chu a chatuan thil tum leh a remruatna lo lan chhuahna chu Isua Krista a ni a, chumi kalkawng chu Israel hnam a thlanna hi a ni. Theologian ropui Karl Barth-a Doctrine of Election aṭang pawh khan tuna kan sawi hi a chiang mai awm e.

Zo fate leh hnam thlan

Famkim lo taka hnam thlan theology kan sawi aṭangin Pathianin chhan ṭha tak neiin Israel-te a thlang tih kan sawi a, a thlanna chhan chu Isuaah kan hmu tawh, kan ti bawk a nih kha. Chuvangin, Pathian thu aṭanga kan en chuan, Pathian hian tun hnuah hnam thlan bik a neih ngawt nachhan tur a awm tawh lo. Bible ṭan chhana mingo hoin hnam thlan an ni emaw an lo inti ve ringawt kha Pathian thu tak a nih lohzia leh a biblical lohziate kan târ lang tawh a. Zo fate hnam thlan bik emaw, ruat bik emaw anga kan inngaih tlatna hi eng nge a chhan? Chanchin Ṭha hril turin, tih hi a chhânna tam tak a ni ang. Mingo ho pawh khan hei tho hi a ni an auchhuahpui kha. Pathian thu aṭanga kan en chuan Chanchin Ṭha hril hi tute hnam bik emaw tih atana ruat a ni lo, khawvela ringtute tih tur a ni. Thlan bik emaw intihna aṭanga Chanchin Ṭha hril nghawng rapthlakzia kan sawi zawh chiah kha maw.

Hnam thlan bik emaw intihna hian inthlauhna (inequality) a thlen nghal a; hnam dangte aia chungnung zawka inngaihna leh Pathian duhsakna chang bik nia inngaihna te a hring chhuak. Chu chuan hnam dangte chu hnam hnuaihnung mai an ni tih ngaihdan a hring chhuak leh nghal bawk. He ngaihdan hlauhawm tak hian khawvelah inawp behna leh inrah behna a lo thlen tawh ṭhin a ni tih Anglo-American exceptionalism kan târ lan aṭangin a chiang hle a ni. Keini hnam ang thoin anni pawh khan Pathian thu aṭangin hnam thlan niin an inchhal kan tih kha. Tun hnua hnam thlan nia inhriatna hi Pathian thu dik lo taka hrilhfiahna a nih mai bakah, political ideology te nen zâi khata an luan dun ngat phei chuan Pathian hming chhalin hnâmchem kan lên ve ruai thei. Fimkhur ngai tak a ni.

Tlipna

Pathianin khawvel hnam zawng zawng hi khawngaihna avanga chhandamna Chanchin Ṭha lo dawng a, Krista thuhretu ni turin min thlang. Chumi êngah chuan Zo fate pawh hi min thlang lo bik lo. Khawvel hnam zawng zawng Pathianin a hriat ang thoin kan hnam pawh hi min hre ve a, min hre ‘bik’ ni loin. Kan zain khawvel ṭha zawk siam tura mawhphurhna nei kan ni. Khawvel ṭha zawk siam tura min dâltu lian pakhat chu hnam chungnung bika inngaihna hi a ni tih hriain, sirah puan ang hnawl ila, hnam tin chi tinte an dinchhuahna tur leh khawvel ṭha zawk siam turin, hnam thlan ni bik lote u, tho r’u le! 

- Davis Hriatpuia