Written by
- Aparema Hnamte

Mental workshop


"In êng chu mi mit hmuhin êng rawh se" (Matt. 4:16)

In chhúng bungraw siamna dàwr, furniture workshop hi kan hre ṭheuh àwm e. Thing zaina kháwl te, a nawr màmna kháwl te, a design-na kháwl te leh bungraw nalh leh changkãng tak taka siam chhuahna tùr hmanraw hrang hrang an inchhawp a, uluk takin an enkawl ṭhìn. A tah hriam ngai an tât hriam a, a hnawih mawm ngai an hnawih mawm a, a tihfai ngai an tifai a, an thil siam rêng rêng nalh dak zaiha an siam theihna tùrin an lo inbuatsaih lâwk ṭhin a ni.

Kan rilrû hi Pathian min pêk 'workshop' ropui tak a ni a. Mistiri-in thil a siam hmain a rilrûin a thil siam tùr chu a lo ruahman lâwk diam ṭhìn a, a 'rilru workshop' (mental workshop)-ah a lo siam chhuak diam tawh ṭhìn. Mental workshop nei ṭha lo chuan thil an siam nalh thei lo a, mental workshop nei ṭha chuan thil nalh tak tak an siam ṭhìn. Chutiang bawkin hêng – motor te, thlawhna te, lawng te, in (building) ropui tak tak te, infiamna hmuhnawm tak tak te, rálthuam turú tak tak te, khawpui máwi tak tak te, computer te, lehkhabu hlu tak tak te, à... kan sawi séng lo ang. Hêng zawng zawng hi tù mahin an ruangám kan hmuh hmain mental workshop-ah an lo siam dîm diam tawh a, chû 'workshop' neitute chuan an rilru chhúnga mî chu a takah an rawn chantír ta ṭhìn a ni.

Pathianin mihringte min siam dàn hi a lo ropui mang e aw! Ama anpui (image)-in min han siam a nia! Bawhchhiatna avànga a sual záwnga kan kal tâk vak avàngin kan rilru workshop pawh chu mi tam zâwk chuan kan enkawl ṭha peih lo a, tam tak phei chuan suahsual bàwl nán kan hmang ṭhìn a nih hi. Miin a rilrû a tuai hriam tlat chuan upat hnuah pawh a la hriam hrâk ṭhìn. Steve Kaufmann chu October ni 8, 1945-ah a Sweden ramah piang a [tûnah hian Vancouver, Canada-ah a chêng]. Hê thu ziah lai hian kum 79 a nih chu. Steve-a hi ṭawng chi hrang hrang zir mi a ni. Kum 60 mi a nih khán, "A uai thla lam kan lo ni ve tâ," tih chu khawi lamah, Russian (ṭawng) a zir ṭan a. Kum 2023 May thla khán ṭawng chi hrang 17–English, French, Mandarin (Chinese), Cantonese, Japanese, Korean, Russian, Swedish, German, Italian, Spanish, Portuguese, Ukrainian, Czech, Slovak, Romanian, Polish te hi a thiam a; a thiam nàl dàn erawh a inang vek lo. Kumin (2025) hian ṭawng chi hrang 20 a thiam tawh a ni. Greek leh Turkish pawh a zir nial nual a, tûnah hian Arabic leh Persian a zir mék a ni!

Kaufmann-a chanchin kan han sawi vakna chhan chu, Mizote hi kum 50 ràl kan han kài dék dék hi chuan upa hi kan inti titih ṭan a, kum 60 ràl kan han kài meuh hi chuan kan han intiupa tawh khawp a, Upa Páwlah kan han inziak lût a! Kan rilrû hian min hruai thei khawp a, upa riaua kan inhriat tlat chuan kan upatna pawh a lo kal chak deuh ngê ngê ṭhìn a ni. Steve Kaufmann-a te ang, rilru workshop vawng hnúm hlarh reng mite hi chu an lo harhvãng rei deuh ngê ngê a lo ni. Ama sawi dànah phei chuan, kum eng zâtah pawh ṭawng hi a zir thiam theih zuk ti mauh ã!

Zirna lamah te, ei zawnna lamah te, hrisèlna lamah te kan lo tluang lo pawh a ni thei e. Chutiang dinhmunah pawh chuan awm mah ila, kan rilru workshop hi enkawl hnúm reng ila, Pathianin thil tih theihna ropui tak min pêk hi i hâi chhuak ang u khai. Edward Gibbon (1737–1794) pawhin a lehkhabû, 'The History of the Decline and Fall of the Roman Empire' kha kum 25 chhúng a ziak a; kan ṭhiannu Mathiangi pawhin Holy Bible (Mizo) kum 10 (2015–2025) chhúngin vawi 12 a ziak chhuak thei. Hêng mi ropuite hian talent an neih ṭhat vàng ai mahin, an mental workshop an enkawl ṭhat vàng a ni zâwk.

Thomas Alva Edison (1847–1931) pawhin chanchinbû leh thlai hring ilo vêl rél (train)-ah zuarin, kum 13 mi a nihin kár khatah $ 50 a hlawh a. A sum tlémtê chu electric leh chemical thil vel hmanraw lei nána hmangin, a mental workshop-a a thil vawn a taka chantír tumin, experiment neih nán a hmang ṭhìn a. Kum 19 a nih (1866) khán Lousville, Kentucky-a Western Union hnuaia a thawh laiin, The Associated Press Bureau an tih mai hnuaia 'news wire' an khawihtír a. Lehkhabu chhiar leh a thil enchhinna (experiment) teivet chu a mental workshop-ah a dah len ber avàngin, chûng thil chu a taka chantír tùr chuan hun a heh dáwn sî a, tiin zan lama thawh (night shift) a díl a. A kum leh (1867)-ah chuan zan khat chu a lo inlem-te-khual/inkhual-te-lem) tui deuh pek a. Lead–acid battery a khawih vêlnaah chuan chhuatah sulfuric acid a tibaw palh ta hlauh mai a! Chhuat kárah luang thlain, chhãwng hnuaia a pú dawhkànah a zuk far ta ṭeuh mai a, a tûk zíngah Edison-a chu an bàn ta nghâl a ni.

Kum 1876 khán Edison-a chuan Menlo Park, New Jersey-ah a inkhual-te-lemna (laboratory) a siam a. Chutah chuan phonograph (thingrem zái thei, JFL) leh electric light a hmu chhuak tâ a ni. Thil danga Edison-a sûlhnû tamzia chu khawvêlin a hriat hi. Kan han sawi tum zâwk tak chu, Edison-a khân a mental workshop-ah chuan êng fiah tak a chhi tlat a, harsatna eng ang pawh tâwk se, chû êng chu a timit ngai lo a, a tàwpah chuan khawvêlin a theihnghilh tawh loh tùrin 'The Wizard of Menlo Park' (Menlo Park Dàwithiama) tih hial a lo ni ta a ni.

Mizote hi mi harhvãng leh rilru chak tak kan ni a, kan mental workshop neih ṭheuhah hian êng chi hrang hrang (thil chi hrang hrang) han chhi de thluah mai ila, kan inkhual-te-lemnaah chûngte chu han hmang chhin vêl ila a ṭha dáwn mang e. A chángin acid-te chu kan tibaw palh ve ngêi ang a, mahse, beidawng loa kan tih ngat chuan êng tak tak, khawvêlin a hmuh tham kan la chhi êng ngêi ang le.

- Aparema Hnamte