Ni rapthlak pahnih (IPS-a ka tawnhriat)
Ni 13, January 1975. Ni 31, October 1984. A hmasa zawk khi kan ram khawpui Aizawlah District Superintendent of Police (SP) ka nih lain; a hnuhnung zawk khi kan India ram khawpui New Delhi-ah Additional Police Commissioner incharge Administration ka nih laiin. Heng ni rapthlakte hian hnung zuitu runthlak an nei ve ve lehnghal bawk. A va pawi em! Ram chhung leh ram pawn an nghawr nghing nasa hle ve ve.
Kum 50 zet liam hnu pawh hian rambuai zet mai kha chu a la kha zet mai! Khatih laia SP kha ka naupang chhe tawh hauh lo. Ka hriat chin thu dik, uluk leh fimkhur takin, mawhphurhna inbelin, ziak ngeia dah hi ka duh a ni. Ṭhang-leh-thar zel (posterity) tan.
Hemi kaihhnawha ka sawi lan hmasak leh duh chu, a hun takah thutlukna fel tak ka lo siam kha Siamtu remruat a ni. Kum 1964-ah UPSC Competitive Exam Central Civil Services atan ka lo bei ve kha, kan ram buai hma 1965-ah IPS-ah ka lut hman ta a ni.
Mizo nih leh Indian nih a indîpdâl lo, a nih kawp theih. Kei Fanai, Mizo, Indian ka ni rual vek. Officer lian (Mizo leh Vai) ṭhenkhat te, politician ṭhenkhat te, mipui zinga ṭhenkhatte pawhin an hre fuh lo fo. Harsatna neuh neuh a awm thei fo bawk. Mahse, rinawmna leh dikna nen a chinfel theih zel. I passport, a lem ni lo kha en mai rawh. Tu nge i nih EPIC leh Aadhaar-in an tilang chiang tawk e.
Buaina chhûm dum lo lang tur chu a puallawi, a chepakaia lawn chhoin, Bangladesh i ti daih teh ang; East Pakistan a awm ta lo. Ram pawna MNF Bukpui (Sanctuary) rauhsan chu loh theih loh a lo ni ta bawk. Anmahni chhungkuaah buaina namenlo an nei a, Khakrasuri Jail thawm ngaihnawm lo takte kan lo hria a. MNF ramhnuai sorkar ‘White Paper-in’ a dumpawl (Blue) tih ṭawngkam hmang meuhin an hruaitu lawk ṭhenkhat rip zet maia khungin an indah tihte kan lo hre ve thei hial! He harsatna hi a cham rei hle mai a, a reh mawh khawp mai nghe nghe.
Hawn rûnpui chu:
A ṭuah ta bawk a, loh theih loh karah chuan an lo hâwng ta hum hum mai le. Amnesty e ty lo e sawi loin underground mipui, nunau, civil lam leh inti hnam sipaite pawh chhan hrang hrang avangin nunphung pangngai zawm turin an lo hawng a ni. A chhan langsar zualte chu–beidawng hrim hrim te, hriselna tlin loh te, kal zel ngaihna dang hre lote an ni.
Tualchhungah chuan union territory (UT ṭhami) lawmin January 21, 1972 aṭang chuan remna tu’ma sign loh, derthâwng tak chu nghet hlen tur ang hrima lawmin eng emaw chen kan inawm mawl titih ve bawk. Tuboh leh dolung kara duh hun huna curfew hnuaia sipai sawp hrep reng tan chuan a danglam em a ni. Indem theih pawh a ni lo! A rei tawk lo nâ a, nunphung kan han hmang leh kha a lawmawm hrim hrim.
Hetiang hun remchang intawng khawm hi a mak ka ti ṭhin. Ramhnuai pasalthate’n awm hmun thar headquarters, ram pilril kaltlangin an va hmu, Arakan helho thla sirah. A nawlpui hote kha in lamah châwl hahdam theiin an lo inhnangfâk ve zui. Pu F. Rokima ‘Lám ang lêt hla’ anna lai a tam ngei ang. Ramhnuai hote lam aṭangin tharum thawhna an chawlhsan hmak bawk si. Hriat thiam loh pawh a mawh lo e.
Kei erawh chuan (i ti bawl mai ang) IPS rilru ka dah kiang ngai lo. Fimkhur vangin hlauhthawn ruk ka nei reng. Kan tlemin kan tharlâm hlawm si, kan pu ber IJ Verma, IGP lah a hahdam duai thei reng bawk si. Ramhnuai ho lo chhuak huk zinga la beidawng lo ṭhenkhat châmbâng (The remnants)-te’n a rûk a râlin thil an thlithlai ve reng a. Chhiah an khawn ru zui a, insawhnghehna (regrouping) zawi zawiin an buaipui ru reng a; an thiam zozai hle. Kumpui a liam meuh chuan an che ualau ṭan thei. SIB lam Pu Chalmawia leh a hote an awm hle hle bik lo. Hotu thar Pu AK Doval, IPS tuna National Security Adviser ni mek hi 1974 khan Aizawlah Asst. Director, SIB-in a rawn awm ta bawk.
Arakan-ah MNF Bukpui an dah nghet tawh. Mizoramah an hrâng ṭan chho zel. Kan DSB staff Rohmingliana leh Khawvelthanga te râwng takin min thahsak a, Ngopa khuaa SIB staff pakhat pawh min thahsak bawk. Aizawl Saron Veng mawngah SP, SB/CID AK Roy rîl tla phungin min kah hliamsak. Kan Lt. Governor SP Mukherjee, Mizo ngaisang leh duhsaktu nia ka hriat pawh Serkhan daiah a Kawnpui/Hortoki zin hawng an lambun a, an hliam ta hial. A dam leh hnuah pawh a lokal duh tawh lo! Heng thilte hi record hmuh tur a awm vek ang.
Pu C. Lalnunmawia, MNF Vice President hlui, an mipui nawlpui rual vela lo hawng châmbâng pawh Civil Hospital room pakhatah râwng taka thah a ni. Hetih hun laia thil thleng leh boruak chuan eng dang mah a kâwk lo; buaina chhûm dum, ni rapthlak lo hnai tial tial tih mai lo chu. Eng buaina tak ni ang maw tih hria erawh kan awm si lo.
Thu tlazep i rawlh leh lawk teh ang. MNF ho kha an insangmar leh tawh fein an inhre leh ta. A tir lama Rifle .303 sawm chuang êl âwl an muanpui hle ang khan Delhi khawpui nghawr dawt khawp ti thei nia inhriain, an tum an zêp lo (leak-out) ve tlat. India sipai indo uniform ang ram rawng (OG) leh jungle boot leh puan-khumparh nen, intihnam sipaite ṭhalaiin an ngaisanga an zawm leh deuh huai huai a, an hawi champ nghal. Chief Minister Pu Ch. Chhunga fapa Chalthanzuala (Zualtea) pawh a liam ve ta hial! Brig. Ṭhenphunga Sailo fapa Lalsangliana phei chu a tir phat aṭang khan a MNF underground a, a ramhnuaimi reng bawk si.
Tichuan, Pu Chhunga, CM ho chuan a Secretyary SR Vala leh kei chuan Town Commander SS Major Kapchhunga hruaiin Lunglei pêl rawka kalin, hruai kir tumin zawng mah ila kan hlawhchham. Pu Kapchhunga kan kalsan. He thilah hian kan hotu vai miliante’n min hrethiam lo a, an mit ka timîm. CM leh Pu Vala an sawi phak loah an dah; a âwm viau ve thei. IGP te an beihna atana LAD Director motor Pu Kapchhunga’n January ni 13, 1975 zing kara a dil chhuahsak bawkte nen, ka lang bâl ve ta tlat a; inzawm thûkin min ring ta chiam mai a ni. Khami ni rapthlak hnu lawka kan inhmuhna hmasa berah Pu Surendra Nath chuan, “You are painted in the blackest possible brush,” min ti tawp. “I am absolutely innocent,” ka ti let ve hraih (emphatically) thung. Ka lawm lo hle.
Mak dang leh chu, khami ni kher kher khan B. Vanlalzari, IGP PA kha a châwl a, kei pum dik lo, kawṭhalo vangin Sikulpuikawna pisa kái loin residence office-ah hna ka thawk a; IGP pawh phone-in morning report ka pek rualin ka hrilh diam a, a remti em em. Ni 21/22-a Home Minister lo zin tur police arrangement ka siam dan min zawt a, zone leh sector ka siam zo a, officer-te an hming leh rank-te ka la thun rih lo tih ka hrilh a. Ani chuan hun a la tam tawk, kan en dun ang a, tichuan, kan enchhin (rehearsal) dawn nia a ti diam. CRPF Battalion 2, 35 Bn. leh 55Bn. kan hnuaia officer-te pawh dah ve tur an ni.
A ni, January ni 13 a lo thleng ta ngei a. Chief Secretary FIR, Home Ministry-a signal-ah chuan, IGP, DIGP leh SP SB/CID te chu IGP office-a conference nei lai MNF sipaiin luh chilhin an kap hlum vek tih leh, SP Aizawl chuan leave a la tih an thlen thla hmasa ber a ni. An conference lai tih leh kei leave laa min sawi hi a dik lo.
Mak leh tlat chu, PSO, C. Khenglawt, IGP room dawta room hnai bera awm leh SP, HQ BK Mishra an him pial. Tu ma’n rinhlelh thu an chhakchhuak hauh lo, a zo a vai hrim hrimin.
Checkgate-a rifle nena duty kha hnam dang (vai) constable a ni a, a duty-ah a fail. Khatia silai a puah ṭhuai ṭhuai hnu pawha an guard commander Mizo havildar hote a biru lama ‘ka stand to’ an lo ti ve kawisawi kha ka hrethiam lo tawp; ka duh thlawt lo. Zari chawlh la an tih lah kha Treasury Square pengṭhuam vela a tei vel te, tute telephone emaw a hmang lai hmu leh hriate awmin an sawi bawk. Phuahchawp titi niin a mawi lo. Police chhui zuinaa an ina police thuam leh ralthuam hmuh chhuahte nen Court-in thu tlingah a pawm vek. IGP thar Brig. GS Randhawa leh a hote’n investigation-ah min telh duh lo bur a, sepui ruah tuar a ngai. Truth prevails–ka zâm lo e.
Ni 31, October 1984–ni rapthlak pahnihna sawi hmâwr-hawng loa tawp lailawk a dik thei lo si a, sei tawh hle mah se, i sawi ṭan tiuh teuh tal ang aw. IPS nih man, ka tawnhriat a ni miau si a.
‘Operation Blue Star’ nghawng chhuah a tih loh theih loh. He operation hi Amritsar khawpui (Punjab)-a Golden Temple, Sikh hote gurduara thianghlim ber leh ropui bera ngaih, namenloa beihpui India sipai rual tam takin an thlak chanchin a ni. Hun ralmuan laiin Sikh leh Sikh lote pawhin an tlawh ril thei, Sanctum Sanctorum (Holiest of Holy) chu. Turban aiah scarf an khimtir ang chia, i banrêkah ngûn aiah thil kual an buntir ngei ang che. He Golden Temple hian rangkachak hlawm chhîp zum a nei a, a pum hian rangkachak tuiluan nia sawi, lang eng tle sût a ni.
Heta Sikh firfiakte ralthuam, silai ṭha leh a mu tam tawk tawm khawm luhchhuak turin sipai rualte’n hual pingin, an sai dum dum chung pawhin an bei rei hle a; nunna an chân tam tawn hle. He beihpuia sipai lal, Army Chief ni zui Gen. SS Vaidiya pawh a pension hnuin India chhim lam khawpui pakhata a chenna in bul lawkah kah hlum a ni. Eastern Command-a Army Commander a nih laiin ama hoa Civil Military Liaison Meeting vawi thum lai IGP Andaman & Nicobar Islands ka nih lai khan ka hmang ve ṭhin nghe nghe. Ka ui hle.
Rinna (faith) la ulh, firfiak zual fâlte hi an kal thui duh chin sawi theih loh a ni. Chu mawlh mai chuan Pi Indira Gandhi, Prime Minister veng himtu atana dah, Delhi Police (deployed)-te kha a lo mawlh buai ta a; a pawi thui ta a ni!
October ni 31 khan ni danga a tih dan pangngai angin a chenna tualzawl zau takah zingkar hun hmasa berah amah hmu duhte intlar pût, an hmaa kala inbiakpuina (public darshan) nei tura a kal chu a venghimtu tur berte pahnih chuan chuktuah lo chauha hnaiah, ṭhelh hauh lo turin an kap ta ṭhuai ṭhuai mai a ni! Biak tur awm tawh lo mah se, lainat leh duat takin inah luhpuiin, All India Institute of Medical Sciences (AIIMS)-ah an kalpui a; thia puan ni lawk lo mah se BBC News-in a puang hmasa hial nghe nghe.
Dar 8 hnu lawka ka office kal tur car-a ka luh rual rual chuan ka gun-man, wireless operator ni bawk chuan ‘PM an kap’ tih message a dawn chu min hrilh a. PHQ-ah chuan senior officer tu mah awm hek lo, AIIMS lam kan pan ve tawp mai a; Safdarjung pengṭhuam zawng zawng mipuiin an lo khat hmur a, an pung zel.
La chhunzawm tur, muangchang loin.
- F. Lalremsiama, Chaltlang, 8415994340