NGAITEII PHILOSOPHY (NGaite hîp!)

Hnam tin mai hian thawnthu, ṭawngkaa inhlan chhawn kan nei deuh vek niin an sawi ṭhin. Kan hnam thawnthu bik ang hiala kan taneih deuh ṭhenkhatte pawh hi hnam dangte hian an lo nei ve tho niin kan mithiamte hian an sawi ṭhin. Hetiang thawnthu inhlan chhawnah hi chuan Mizote aia nei ṭhahnem leh nei ṭha hi an awm bik kher awm lo ve. Heng kan thawnthute hi kan Mizo nunphung (culture) tarlangtu pawimawh tak a nihzia chu sawi vak pawh a ngai lo ang. Tun ṭumah chuan kan thawnthu neihte zinga lâr berte zinga mi, zirlaibuah hial kan lo zir ṭhin ‘NGaiteii thawnthu’chhunga thuril inphûm (philosophy) hi i’n thlasik mau puah chhuah ve leh phawng mai teh ang (He kan thu sawi tur hian kohhran mal, political party mal, tlawmngai pawl leh mimal tu mah kawh bik a nei lo tih lo hre hmasa ila).

He thawnthu hi rawn tar lan vak ka tum lem lo, tute mai pawh hian kan hriat bel tak a nih avangin. Hetihlai hian, kan thlûr uar zual tur lai tlem erawh tarlang hram ila. NGaiteii pa hi lui/li-ah a tla hlum a, a thlarau chu rulpuiah a chang a. Ngaitei leh a pi loa an feh ṭumin Ngaiteii pa tlakna li bulah chuan NGaiteii chuan a piin ‘E khai’ ti lo tura a tih chu a bawhchhiat veleh NGaiteii chu li-ah chuan a tla ve ta a. NGaiteii pi dil angin NGaiteii pa thlarau chuan Ngaiteii te pi tu chu a hawtir leh ta a.

Ngaiteii pa thlarau chuan NGaiteii chu a ngaih ṭhin em avang chuan tui/lui chu a tilian ta vak a, chu tui chuan an khaw pum a chîm loh nan NGaiteii chu tuiah an thlak ta a, tui pawh chu a kâm ve nghal ta a. Khaw mipuite chuan an khaw pumpui chhan himtu, a nunna hlu tak hlantu NGaiteii chu an ngaisang a, an uiin an ngai ṭhin em em a. ‘NGaite hip, Chhimthlipui maw i tuar a, Khuangruah sur maw i tuar a, NGaite hip,’ tiin an ṭap ṭhin!

Dan bawhchhiat/tih loh tur tih/sawi loh tur sawi hi a va pawi em!

Ngaiteii pi khan NGaiteii hnenah khan an lo bul luia tui chawi tura a zuk kal dawn pawh khan ‘E khai’ ti lo turin ngun takin a chah a. Amaherawhchu, a chhan a sawi lem lo ni tur a ni. NGaiteii chuan a pi thuchah chu a theihnghilh ta nge ni, a hre reng a, a pi chah loh anga han tiha thil eng nge lo thleng a hmuh chak vang nge, a thil tih tur pawizia hre miah lovin, ‘E khai’ an tih veleh tui chu lo lianin NGaiteii chu tuiah a tla ve ta. A va pawi tak em!

Ṭawngkam khat lek avangin hruaitu ropui Mosia khan Kanan ram a luh ve loh phah. Mosia’n, Kanan ram lang pharh duai mai a thlirna tlanga (Nebo tlang) han kal meuh chuan, Mosia khawngaihna avangin patling meuh pawh mittui a tla thei nia! NGaiteii’n sawi loh tur ṭawngkam khat lek a sawi avangin a thih phah. Chu mai a la ni lo, an khaw pum mai chu tui lianin a rawn chîm phah ṭêp a nih kha.

Kan ram hruaitu politician te, kan kohhran hruaitu te, tlawmngai pawl hruaitute’n an sawi loh tur ‘E khai’ an tih avanga Zoram mipuite’n kan tawrhna hi a va rapthlak em! Kohhran hruaitu pahnih khat inmil loh avangin (e khai an tih avangin) kohhran kan phel darh a. Kan politician-te’n ‘E khai’ an tih avangin Mizoram hi tuilianin min chim fo lo maw? Kan rama tlawmngai pawl hruaitute’n ‘E khai’ an tih avanga pawi lian tak thleng kan hre fo lo maw? Mimal/chhungkuaah ‘E khai’ avangin tawrhna rapthlak tak kan tuar mek chu a nih hi maw le.

Inthlan dawnah politician-te’n thil ropui tak tak min tiam a, kan han thlang tling ta chêng a, an sawi ang leh intiam angin min kalpuina sawi tur aiin, min tiam loh anga min kalpuina sawi tur kan ngah fo chu a nih hi! Khawi lai ramah pawh hei chu a thleng deuh vek. Mahse, kan ram ang em ema politician-te’n an bum nasat mipui hi awm ve tak maw? An lal hnuah leh zel pawh ‘E khai’ an va la tin ngun lulai hlawm ṭhin em! ‘E khai’ an tih nasat luatah an kaihhruai mipuite tawrhna a nasat dan hi sawiin a siak lo. Anmahni party ngei pawhin an tawrh phah leh ṭhin hlawm chu a nih hi maw le. Kohhran ni se, thlarau bo chhandam aiin pawl ramah kan buai a, hruaitu leh thuneihna a duhin kan tuihâl mek a ni lo maw? Kan NGO-te lahin thil ṭha leh kan ram tana chhenfakawm tak tak an thawh tam a, kan thlamuanpui tehreng nen, hruaitu ṭhenkhatte’n ‘E khai’ an tih avanga tawrhna zozai hi a pawi lutuk!

Kawng dang pawhin sawi ta ila. NGaiteii’n a sawi loh tur a sawi khan dan a bawhchhia tih a hre phak kher lo mai thei. A pawi turzia phei chu hria se e khai a tih a rinawm loh. Chutiang bawk chuan ram, khawtlang, kohhranin dan a siam hi khua leh tui leh mipuite hian kan bawhchhiat ṭhin avangin jail-ah kan tâng, thunun kan tawk, party aṭanga hnawhchhuah ngai kan awm phah fo. Dan mit aṭang chuan dan hriat loh vanga dan bawhchhiat hi chhuanlam a tling si lo. E khai tih hi eng thilah pawh hian a lo va pawi em!

Vawi khat ‘E khai’ hi chu a zia tak a la awm!

NGaiteii khan ‘E khai’ a tih avang khan tuiah a tlak phah. Mahse, a piin a pa thlarau hnenah NGaiteii chu khua a hawpui leh a dil a, a dil ang ngeiin NGaiteii chu mihringah a lo chang leh a, an khauah hlim takin an haw leh mai a ni. Kan ram hruaitute’n vawi/term khat min ‘E khai’ khum hian thil pawi tak a thleng tho mah se, ngaihdam min dil a, tih tak zeta an inchhir nia kan hriat chuan mipuiin kan ngaidam thei mai. A lehpekah pawh kan thlang tling leh fo. Mahse, min ‘E khai’ nasat lutuk chuan maw, inthlan lehah chuan mawng sawh dawtin an tla zel mai chu a nih hi. India Constitution leh kan Bible khawilai (Article leh bung leh changah mah hian) Mizoramah hian party pakhat term hnih aia tam a zâwnin an tling tur a ni lo tih a chuang lo. Kan ram hruaitute’n ‘E khai’ an tih mawlh mawlh avangin mipuiin kan hnê a, kan hnâwl mai ṭhin a ni zawk.

NGaiteii pi khan NGaiteii kha a ring ngam a, a rin ngam ang ngei khan awm se, khatiang thil kha a thleng hauh lo vang a, he thawnthu pawh hi a piang kher lo vang. Min enchhin rawh u, hna thawh kawr min haktir rawh u, Zunteii nu-ah kan siam ang che u, ring takin min han tih khum hlurh hlurh a, hnathawh kawr kan han haktir/enchhin ta a le! ‘Hnathawh kawr min haktir rawh u’ titute khan a thlang tlingtute hnathawh kawr min bel ta hlauh thung. A ni telin an mâm kâwng kâwng a, an in leh lo a changkang zawt zawt a, an tu leh fate an hnathawh leh hausak thutna tur khawp sum lak luhna an nei bik loa kan hriatte chu thawk leh khatah an bank account-a pawisa a lo pung hluai a. Zunteii nua siam an tumte erawh chu kan cher tual tual a, kan tui a hal, kan ril a ṭâm, kawng ṭha lai thlan tur awm a lirthei khalhtute kan la awm ṭêk ṭêk chuan kan la phun lo. A ṭha lai thlan tur awm lo khawp a nih a, kan nunna atan a hlauhawm a nih chinah thawm kan nei ngam ṭâwk ṭhin chu a nih hi maw. A va han hahthlak lulai em!

Thuamhnaw, ṭhi leh bengbeh mai a tawk lo, amah NGaiteii ngei tuiah paih a ngai!

NGaiteii pa khan a fanu a neih letna turin tui a tilian a, NGaitei tlereuh–ṭhi, bengbeh, etc. an thlak pawh khan tui kha a kâm duak a, a hnu lawkah a rawn lian leh zel tho. NGaiteii pa khan amah NGaiteii ngei kha a phût tlat a ni. Pathian rawngbawl tur te, khawtlang leh ram rawngbawl tak tak tur chuan kan tlereuh mai hi a tâwk lo, kan zawng zawng kan pek a ngai tawh. A chhan chu, Mizoram hi kawng hranga kan chhiat dan hi ril leh thûk tak a ni.

Thuneihna hmanga lal hrawt te, mirethei thawhlawm tling khawma lo inchhek arbawm chiam te, zirlai hruaitu ni sia zirna lama entawn tur awm miah si lote’n kan ram min hruaina a rei tawh viauin kan hria em? Tlawmngai pawl, member ngah chhuanga mahni inlak vung nana hmang lek hruaitu kan nei a nih chuan, kan neih loh tikah chauh hma lam kan pan ang. NGaiteii ngei tuiah an thlak a, an khua a lo him ta hlauh ang khan, kan ram lo hruai tawhtu te, hruai mektu te, la hruai leh zel tur te, kohhran hruaitu te, NGO hruaitute u, kan ram leh hnam a lo din chhuah ve nan in zawng zawng kha han pe mawlh teh u. Ram, kohhran leh pawl dinchhuahna tur chuan hlemhletna tel lo hi a hnuk pawimawh ber a ni. Mahse, eiru lo hruaitu nih ngawt hi a tâwk lo, inngaihtlawmna, a ngaihna hriatna leh inpumpekna tel lo chuan changkanna tluantling a thleng mawh khawp nia.

Tunlaia Middle East ram hausaho tam zawk khu tun hma chuan khawi laiah mah thlai a ṭha thei lo; awm hmun nghet pawh nei thei lovin an pêm an pêm kawi ṭhin. Mahse, hruaitu ṭha leh a ngaihna hriate’n ram an hruai chinah chuan eng vanga an rama thlai ṭha ve thei lo nge a nih an han zawng ta a le(h)! An ram pum dâpin lei hnuaiah oil lipui a lo awm vang a ni tih an hre ta; khawvela ram hausa sa an lo nih tak khu! A thlarau lampangah pawh Toronto khuaa pa pakhat, mi satliah ve maia an ngaih ṭhin Oswald J. Smith chuan chanchin ṭha puan darh beihpui an thlak tak tak a le. The People Church a din aṭanga rei lo teah missionary 500 an tir chhuak nghal ṭhawt mai, tunah phei chuan missionary sing tel an tir chhuak mek. Oswald J. Smith khan kum 18 chhungin khawvel ram 80 chuangah sermon vawi 12,000 a sawi hman. Tih tak zetna hi kohhran kan nihhonaah pawh kan hlawhtlinna bul ber a ni reng.

Kan ram, kohhran mipui kan lo dam nan hian NGaiteii ang khan tuiah han zuang lut ngam teh u. In tlak hlum hmain mipui hian kan rawn hnûk chhuak em em ang che u. Tuna kan Chief Minister ni mekin kan ram leh hnam hmasawnna atan mutmu pawh a tuah ṭha mang lo a ni tih thu a sawi aia ngaihthlak nuam hi ram hruaitu ṭawngkamah chuan a awm awm lo ve. Kan hruaitu hmasate vision lo neih ṭhatzia te, an theihtawpa ram tana lo inpe ṭhinte hian fak an phu asin! Insêl tawn vak vak lo hian, hawh teh u, a lian ber aṭanga a tê ber thleng hian vawiin aṭang hian kan ram leh hnam dam nan tuiah i zuang thla ve ngam ang u.

Ngai, ngai, ngai!

NGaiteii pa thlarauin tui a tihlen khan a ri chuan, ‘Ngai, ngai, ngai’ a ti niin khaw mite chuan an hre tlat. Kan Zoram hian state dangte kan phâk ve theih nan hruaitu ṭha leh ram hmangaih a, tih tak zeta min hruaitu duh au aw hian ‘Ngai, ngai, ngai’ kan tihna hi a va rei ta em! Mipuiin Tualvungi ko thiam kan zawng a, ‘Keima’n ka ko thiam’ ti tam tak zingah vahui a ni ngei tawh ang tiin mi thar/a ngai ni loin kan han thlak a, kan han thlang tling ta cheng a, vahui nia kan ngaihte kha tlaiberh leh choak tho an lo ni leh si ṭhin. ‘Hui hui e’ ti ta lo chuan ‘Berek berek…’ min tih khum leh si ṭhin. Bei hi a va dawng em! Beidawn lah a thiang bawk si lo.

Tun hmaa kan ram hruaituteah kan beidawng a nih pawhin tuna min hruai mektute hi chu an ṭhat leh ṭhat loh tehna fung lek khumna atan chuan a la rei lo hret. Mipui pawhin beiseina sang tak nen kan thlang a, kan en zui ngun bik a, anni lahin theihtawp an chhuah ni chuan a lang. Mahse, inzir chawp, ṭha thei ang bera kal tum an nih avangin pal phelh pawh an nei nual tawh mai thei? Mahse, term khat tal hi han hmang zo se, ṭha kan tih leh kan thlang tling nawn leh ang a, ṭha kan tih loh leh mawng sawh dawtin kan paih thla leh mai ang chu. Anni tal hian mipuiin ‘Ngai ngai ngai’ kan tih ang ngeiin ‘Hui hui e’ ti tluan thei se tih hi mipui beisei a ni.

NGaite hîp

India ram prime minister ni tawh zinga ka ngaihsan ber la ni reng VP Singh khan a lal chhung rei lo teah khan Mandal Commission report avang te, Sixty Second Amendment leh Scheduled Caste and Scheduled Tribe Act 1989 (a tawi zawngin–hnam hnuaihnungte thlavang a hauh luih tlat avanga a lalṭhutthleng aṭanga paihthlak a nih ni thleng khan) inthlan hmaa a lo auhla leh a principle vawn tlat kha phatsanin thlah duh se chu prime minister aṭangin paih thlak a ni lo thei reng. Mahse, ram zau tak a lal bera ṭhut a, a principle phatsantu nih ai chuan, hnam hnuaihnungte avanga lalṭhut thleng chân a thlang ta zawk a nih kha! Milem beho tia hmusit rawngkai tak maia pulpit aṭanga kan sêl ṭhin ṭhenkhatte hian ram hruaina kawnga ke an pên danah hian Isua dungthulin Kristian tam tak ai hian hna an thawk zawk fo mai.

Tirhkoh Paula kha khati khawpa mi thiam leh ropui kha a thih dawn khan khawvel ro hlu neih a va han nei tlem tehlul em! Savun lehkha leh kawrfual hlui zet tawh bak a nei lo niin a lang (II Tim.4:13). Dr Abdul J Kalam, Missile Man of India tih khawp 2002-2007 chhung India President hna chelhtu khan Rajtrapati Bhavan a chhuahsan ni khan ama khai zawh tawk bak bungrua zuk nei hauh lo va! VV Giri, India Vice President leh President hlui kha a thih khan a ruang hâl ralna tur leina khawp pawisa a nei lo an ti. President a nih loh hnua Rajtrapati Bhavan a chhuahsan khan invawm luhna tur in a nei lo, miretheite tan a chhungte hriat lohin a lo pe vek an ti; a mâwl ti rawh u!?

Mi ram hruaitute ang khian kan ram hruaitu te, kohhran hruaitute hi rethei leh hrehawm takin khawsa ve rawh u kan ti hauh lo. Mahse, duh tawk chin nei ve deuh teh u kan ti a nih hi. A ni têla in thau tual tual a nih pawhin, in mipuite hi chêr chhe ban lutukin min dah bik suh u aw kan ti a nih hi. In lakah hian mipui nawlpui hian beisei/phut kan nei tam lo asin. Therhlo leh contract tesêp te te thlenga inchuh ṭhinte hi an tam lo. Kawng ṭha, tui leh electric hnianghnar ve deuh, buhfai leh gas (chung zawng zawng pawh kan lei vek tur) hi min hlui theih chuan kan phun ngai lo asin! Mahse, Ngaiteii, nula duhawm tak, hmelṭha tak maiin an khaw chhanhim nan a nunna a hlan ang leh, India ram hruaitu ropui kan sawi takte’n ral raih khawpa ram an hruaina leh inpumpekna hi khawvel hian a hre reng tawh ang a, India mipuite hian kan ‘Ngaite hîp’ reng tawh dawn zawng a nih hi. 

- David L Ralte, Six String Cabin, Durtlang North (9774195091)