Ruihhlo ngaite kan vei dan thlak a ngai em?

Ka hre ber lo va, ka fing ber hek lo. Thiamna leh hriatna lamah chuan ka tawnhriat tlemte bak chhuan tur ka nei hek lo. Mahse, ngawi rengin ka thlir liam hnem tawh a; ngawih hi keini ang tan chuan finna a nih theih rualin, a chang chuan âthuai pawh hian eng emaw ti zawng talin ṭangkaina a nei ve thei tho tih beiseina nei chungin ka vei zawng ka rawn thlasik mau puah pui ve phawng phawng mai a ni e.

Kan ram hian a phak ang tawk leh theih ang tawkin ruihhlo ngaite hi a vei alawm. Tlema kan la naupan lai deuh ata tawh kha vawi tam heng mite chhanchhuah hna hi a lo bei tawh a. Jordan Centre pawh khu vawi 3 lai a lo her lum nawn tawh a ni lawm ni. A thawhrim ang hu erawh chuan a rah kan seng leh hlawkna sawi tur kan ngah viau lem lo hi a va pawi em! Sawrkar hmalakna chu sawi loh, home leh rehabilitation centre hrang hrang pawh kan ngah tawh khawp mai. Heti chung hian kan success rate ai hian kan failure rate hi a sang zawk reng a nih hmel bawk si. Hei hi engtia siam ṭhat tur nge ni ang le? Kan home leh centre te hi chhanchhuahna hmun nge sum siamna hmun ni ta zawk ang le? Hmangaihna zir chhuahna hmun nge nia huatna leh sual zir belhna hmun? Kan enkawlte ṭhatna tur nge kan hlawkna tur kan buaipui zawk tak? Eng emaw tak zawng dik lo chu a awm ngei ang le.

Ruihhlo ngaite dinhmun kan hriat a ngai

Mihring hi kan nihphung rengah pawh thil ṭha zirtir chawp ngai, sual erawh chu zirtir loh pawha thiam sa kan ni vek a. Ṭha ngawl vei thei miah lo, sual ngawl erawh vei nghal mai thei kan ni. Tu mah in pha thei bik lo vang. Mahni hmasialna hi ruihhlo ti miah lo pawha kan nihphung ve reng a ni. Mi pangngai ruihhlo ti lo pawh hetiang nun pai ru khiau hi kan ni a, ruihhloin an ngaihtuahna leh hriatna a chiah tawhte nun chu mihringa a chhe lam 100% active an ni tih kan hriat reng a ngai a ni. An sualna hrim hrim sawi ka tum a ni lo, hei hi kum 16 chhung ka lo buaipui ve tawhnaa anmahni an inpawm dan tlangpui pawh a ni. Hetiang an ni chung hian an nihna anga pawm hi an duh lo fo a, anmahni pawh an inpawm thei tak tak hek lo. An nih anga en an duh lo viau a, chutih laiin, an nih loh anga en lah an duh chuang hek lo. Anmahni duhna zawnah chuan an fing fu a, an hamṭhatna tur lam thil chu an hre thei em em. Entir nan, psychologist-te’n, ‘an dam thei lo’ an tihte hi an hre em em mai a ni. Lemchan chu an nuna a tak ram thlentu pakhat a nih avangin an lemchan awihtu zawng reng rengin an buai ṭhin. An hlawhtlinna chu an hlawhchhamna belhchhahtu a ni tih reng an ngaihtuah phak lo. An chhungril luh chilh a, a taka chên chilhtute hian an hre chiang ber ngei ang. Degree sang neih nana anmahni zirtu leh hlawkna tel tumte’n an veh reng a, hmangaih an mamawhna hre chiang tura chen chilhtu leh tuamhlawmtu an awm bawk. Anniho hi chu Pu Hrekima’n a hre chiang viauin ka ring. Ka tawn hriat famkim lo tlemte ka sawi mai mai aw.

An nun hi pakhat leh pakhat belh pahnih kan tih anga chiang hi a ni lo a, dawhkan aṭanga thiamna leh finna hmanga rel fel a, ruahmanna ṭhat hmel pui pui hmanga hmalakpui ngawt chi pawh a ni ber lo. A zira inzir thiam chu ni se, mi tam tak an dam tawh ang. Zirlai ṭha pui pui anmahni tana hman tlak em em lem loh pawh hi khawvel hian a duang chhuak hnem tawh mai. Hmangaih an ngaih vang ngawta dimdawih chi an ni ringawt lo. A chang chuan discipline mumal tak hnuaia enkawl leh sawizawi an mamawh ve bawk. Ruihhlo hian mihring rilru nghet lo ber a nihtir a, an danglam reng mai a ni.

Hetiang nun harsa leh khirh tak mai a nih avang hian anmahni chauh buai lovin a buaipuitu kan buai zawk a. A rui lovin a ruite kan ruihpui luai luai mai a nih hi. An sawi zawng zawng awih tur a nih loh rualin, awih loh vek theih erawh a ni lawi si lo. Hei hi a ni lawm ni ṬBCC chung changah pawh kan buaina kha? An suahsualna pânin a bawm khah lûk maia tho rual vir hut hut ai chuan, hmangaiha kuangkuahtute pân chhetea tho pakhat fu kha hmuh len a awl riau reng a ni. An demawm hran lo ve, anni chu ni tur renga ngaih an ni miau a.

Engtia tih chi nge ni ta ang le?

Hetah tak hian anni ni lovin keini harhfîm ho hi thianghlim taka kan fîm a ngai ta a ni. Mi ram tih dan emaw, dan leh dunah pawh keini rama tlangzarh ve vak chi lohte pawh hi a awm thei mai thei. Phillipines ram anga thah hmiah hmiah phei chu a ṭul hauh lo vang. Chutihrual erawh chuan, dimdawih lutuk loh pawh an ṭul thei. Invuak hlum kher a ṭul lo a, hlum lova vuak erawh an ngai ve mai thei bawk. Engpawhnise, ka sawi tum zawk chu, maimitchhinna tur leh menna tur kan thliar thiam a ṭul ang em ka tihna ni.

Kan inenkawlna inte pawh hi uluk zawka zir chian leh enfiah ni thei se. Duhsak bik leh thlei bik nei miah lovin, ṭhiah ngai chu min ṭhiat mai ta se. Hmun ṭhenkhatte hi chu sual lehzual zirna hmunte pawh a lo awm reng thei a nia. Tuna kan kalphung ang quality aia quantity lam hi chu bânsan a hun tain ka hria a ni. Sawrkar guidelines (minimum standard) anga kan kal theih loh pawhin pêl thui lo thei tal ila. Administration, ei leh in te, therapy hrang hrangahte hian kan quality hi control kan ngai viau tawh inti ve lo maw? Centre-te pawh hian bawlhlawh bâwm nge kan nih a, siamṭhatna hmun tih hi kan tarlan a hun ta hle mai. Pathian thu behchhan hming mawi tak tak nei si hian a chhung chu a lo ṭawp viau si ang e. Chuti a nih vaih chuan anni aiin hremhmuna kan chanvo hi a ṭha bik hauh lo vang.

Anni ho hi ram tana mi ṭangkai takah kan chhuah thei mial ang em? Entir nan: Vawi tam home-a awm tawh ṭha hleithei lote hi, home an awm zin dan azirin ṭhen hrang ve ta ila, hnathawktu rawih luih pawlahte siam ta ila. Chungte chuan ram hmasawnna tur–kawng laih, sawrkar building sak, vantlang hmun tihfai, sawrkar industry, etc. angahte hian venhimna leh enkawlna ṭha tak hnuaiah tiam chin neiin hmang ṭangkai ta se. An bial ngaia bial reng lo hian mi pangngaiah an chhuah thei ang em? Hei hi tuna after care kan tih fo ai hian an ṭangkaipui zawk ang em? An nungchang leh ruihhlo kaihhnawiha an sulhnute azirin enkawl dan leh siamṭhatna hmun ṭha zawkte buatsaih ni ta bawk se la.

Khawlaia ruite leh vantlang hmuna ruihhlo tite pawh hi hremna mumal tak pek niin thununna lekkawh ni se. Hetianga ti lui leh ruite chu an duh emaw, duh lo emaw, home-ah emaw, jail-ah emaw dah mai ṭhin ni se. Harsatna tam tak kan tawh ṭhin hi kan pumpelh thei ngeiin a rinawm tlat a ni. Right an nei ve vek a, anmahni duhthu ngei a ngai tihte pawh hi hlamchhiah chuang lovin, an aiawh duhthlansaktu an neihte pawh phal ta ila a ṭha fu lawng maw? Anni chu an ṭhatna tur pawh thlang thiam lo an ni fo si a.

Ngawlvei chhungte pawh inenfiah a ngai

Ngawlvei pakhat pawh hian chhungkaw pakhat hi chu an chawk buai hrim hrim mai. A vei ber aiin an chhungkaw zinga a vei lote an buai zawmah duh. Nu berin pa ber bulah dâwt a sawi zuk zuk a ngai a, unaute laka zêp leh thup an ngah tual tual. Inthîkna, îtsîkna, inbum tawnna etc. a thleng zut zut a. A tirah chhungkaw buaina a ni a, a dawtah khawtlang buaina a tling thuai ṭhin. Home-ah kan dah a, an ṭhat beisei vang ni lovin, buai pumpelh nan leh an nun pawh sei nan a ni ber. An tan sum leh pai senso lo ngai se tam kan ti hma em em. Ina an awma an ruihna man tamzia te, mualphona leh nun hlim lohna an thlen zozaite man tozia chhut miah lovin kan uikawm tûk hlawm tawh a. Home-a an awm chhunga an hman ral hmuh let tum ni awm takin theihtawpin kan inren hlawm si.

Ruihhlo ngaite kan vei dan thlak a ngai em?

Hetiang a nih mek lai hian a nei fate lahin sum tam tak sen ral a ngaihna hmun changkangah erawh chuan kan insengso hreh hauh si lo. An thlarau lam thu aia an taksa buaipuitute leh damdawi ruih theih an hriatthiam tamna lamah chuan kan insengso hreh chuang hlei law. Counseling leh treatment ṭha an dawn tam avanga mahni leh mahni pawh an duh duh natna invuah thei khawp an nih pawha changkanna chi khat emaw ti tlat pawl lah kan bo hek lo. ‘Kei chu bipolar disorder ka nei,’ chuti khati ti zung zung mai. An hriat tam luat vanga a fel zawkte hmu sual tlat, arṭial fin an sawi ang mai a, an ze hrang hrang hmang thiam tawhte an nihte kan pawm pawh a hun viau mai. Chumi avanga hmuhsit rawn lo va, kan fin khalh thiam a ṭul a ni.

Kan fate an ṭhat tak tak kan duh chuan Pathian aṭanga kohna hmutute’n an din home-te hi bawlhhlawh/hnâwm bâwm emaw, misual khung khawmna ang lekah ngai lo ila; insiamṭhatna hmun, mi huaisen leh inthlak danglam duhte awm khawmna angah ngai ila. NGO, kohhran leh mimal thilphalte enkawl bik tur ni lovin, keimahni mamawhtute tana hmun pawimawh leh hlu a ni tih hriaa kan ngaihhlut a hun tawh. Tuna kan ramin home kan hmuh dan hi chuan, misual vawm khawmna hmun, mi thawh khawma nung mai mai, kutdawh leh ruihhlo ngaite zara ei leh in hram hram an ni ber awm asin. Home kan hmuh dan leh ngaihdante hi tihdanglam a hun tawh tak meuh a ni.

Sawrkar hmalakna hi a ṭha tawk em?

Hman ata tawh kan sawrkar hian a thiam tawk leh theih ang tawk chuan hma a la. Scheme leh project pawh a phuahchawp nawk nawk chang pawh a awm bawk. A theihtawp chhuah mah se, a chim leh rup mai ṭhin. Seṭhawn pawh vawi tam bul kan ṭan tawh chu a nih hi. Tunah beiseina a awm mek em ka hre lo. Engvang nge ni ang? Khawilai emaw hi chu fel tawk lo a awm ngeiin a rinawm. Mithiam rual a ruai a, thuam ṭha tinrengin a thuam a, mahse, a tlin lo leh mai ṭhin si.

Chutih mek laiin, mimal Pathian kohna chang leh hmutute erawh chuan châwl lovin an thawk reng lawi si. Sawrkar hmunah aiin mimal din centre-ahte mihring an tam zawk a, mipuiin an ṭangkaipui zawk lawi si. Sum tam tak insengso leh mithiam zawkte nena enkawl home aiin kohna dawngtute home a hlawhtling zawk tlat si te hi? A mamawhtute aia a enkawltute kan hlâwk uchuak fo te, hmangaih rawngbawltu aia hlawhfa an tam zawk chhung chuan rah ṭha a chuak thei dawn em ni le?

Thawktu pawh hi mithiam ngawr ngawr ai hian mi inpe kan mamawh zawk em? Sum pawh hi a mamawhtute hnen a thlen hma hian a ral hnem mah mah mai thei asin. Sebawngpa buh chiltu chuan a buh chil lai chu a ei ngei tur alawm, mahse, a buh chil aia tam a ei zawh zel si chuan chu sebawngpa chu chhawr tlak a ni lo tihna a ni ang.

Integrated Rehabilitation Centre for Addicts (IRCA) hnuaia inziak lut funded kan awm nual, non-IRCA kan la ṭhahnem zawk tho mai. Henghote nihliap pakhat hnuaia min enkawltu MSDRB leh RRTC te kan nei bawk. Heti chung hian quality erawh monitor a ni em em chuang lo a; a khât tawka training pek leh office aṭanga ‘Hello, in home eng nge in dinhmun?’ tih leh zauh bak chu beisei tur a awm hauh si lo. Thil eng emaw a bilha tho lo deuh hi chu a awm a ni ngei ang.

Hulhliap

Rui lo kan rui a, vei loin kan vei a, a thiam zawk thiam loh chantir kan ni a, a thiam lo zawk an kel ê âwl hlauh a. Buai pawh hian ṭangkaina a nei ve tho a, chumi hrin chhuah chu a ni mahna ‘Hulhliap’ kan han nei ta rup mai a. Sawrkar, kohhran leh NGO min pawt khawm ṭha hle mai. Hetiang em ema inlungrual leh tum thuhmuna pên hona hi chu thil ropui tak a ni tih loh theih a ni lo. Mahse, hei pawh hi a ṭha ang em? Kan insensona phu tâwk hian a hlawk ang em? Hei ai hian kan sum leh pai sen ral tur tam tak hmang hian home awm sate thuam ṭhat leh tihchak ni ta se kan hlawkpui zawk ang em? Ṭha ber tur hriatthiam har mah se kan kal thui hmaa ngaihtuahna sen deuh hi a va ṭul em!

Hulhliap kalphung hi a letling deuh em?

He zawhna pawh hi mithiamte chuan an ngaihtuah tel ngei ang. Mahse, kawng dang an hre rih lo a ni mai a, a ṭha e. Mahse, thlir nawn leh se a duhawm mang e. Hetiang taka kan ram sorkar leh kohhrante kan inhuam a nih rau rau chuan, home leh centre awm sateah hian detox-te tumsakin nun bul ṭan ta se. Course ṭha taka zote leh dam khawchhuahna tura hma lam pan zel duhte chu skill development hrang hrang nen inenkawlna mumal tak leh venhimna hnuaiah after care policy fel tak duangin lo kalpui thei ta zawk se; a hautak lo zawkin kan hlawhtlinpui thei zawk mial ang em le? Kan hmangaihte hian duhsakna ai chuan an duhthlanna bawk an hmang sual ang a; Hulhliap thiltum rehabilation centre-a enkawl zui hi an duh ngaiin ka ring lem lo a ni. Vawiin thleng chuan rehab-a awm zui ta an awm ka la hre lo bawk. Kan sorkar hian rûn dâlah chauh a ti chu a ni em lo turah ka ngai.

Tunah hian sawrkar hmalakna ka sawisel ngawr ngawr a ni lo va, tuna kan sum sen ral zat tho hi kan seng ngam rau rau a nih chuan hei aia hlawk zawk hian hma kan la thei niin kei chuan ka hria a ni. Kan enkawl mekte hi chen chilha kum tam lo buaipui tawhtute hi mithiam zawkte pawh hian kan ngaihdante min râwn chu ni se, tun ang hian an kalpui ka ring chiah lo a ni. Detox an zawh a, Pathian thu nena an theihtawp chawlhkar thum emaw lek an enkawlte hi anmahni leh mahni mawh inphurh chawptir tura chhuah zalen tur chuan an la no mah mah a ni. Anni chuan ni 4/5 detox an ei hnuah khan ka nghei thei tawh ang, ka duh tawh lo an ti mai ang a. Mahse, a takah erawh an damdawi tih nawmna a lo chhuak leh ṭan chiah tihna a ni a. An chawhmawlhte a reh tawh a, a tihnuam tawkah an awm leh ṭan mek tihna a ni. Tuna an camp-na hmunah phei hi chuan awlsam takin an la lut thei reng ang tih pawh hi ring ila kan tisual tam lo khawp ang. Tin, a la lut lo pawh, a fit tawk chiahin an chhuak zel tih hriat reng tur a ni. Chuvangin, khawi home-ah emaw course va zo leh tur chuan an inpawm thei ngai tawh lo vang. An chak lohna an chhiatpui ang bawk hian an chakna pawh hi an tlukpui tho ṭhin a nia.

Tih dan tura ka beisei leh duh dan chu chung lamah khian tawite ka tarlang tawh nâ a, kan sawi nawn leh lawk ang e. Kan sawrkar leh NGO, kohhran hote heti taka in inhawng a nih chuan, ṭanpuina pawh dawng mumal lo chung pawha vawiin thlenga theihtawpa beitute tha hi heng kan sum senso hman hian rawn tichak u la, home awm saah hian kan dawn theih ang zat zat min rawn pe u la, mess fee leh detox min pe u la, hlêp awm miah lo pawhin ni 90 tal kan lo enkawl ang. Chumi hnuah chuan nangni’n fencing leh security ṭha tak hnuaiah skill development & aftercare in lo kalpui dawn nia. Tun ai hi chuan a hlawk hret mai thei asin.

Ṭanrual kan mamawh

NGO hrang hrangte leh kohhrante’n Krismas thilpek chu kum khata kan innghahna lian ber a ni si. Hei pawh hi a kai rual chuang lo, an vulh ngai an vulh rawn tlut tlut a, home patient ngah leh tlem an la thliar hrang em em zui. Mi sang rual chaw nghei ai chuan mi 5/10 chaw nghei chu kan ngainêp tlat. Buhfai man tlawm la thei welfare institution-a inziah luh lah chu harsa tak a ni si. Heng kawngahte hian hmalak dan thar ṭha zawk chu a awm ngeiin ka ring a ni. Hei ai hian kan Krismas thilpekte pawh hi rualkhai deuh thei se a ṭha ngawt ang le.

Veng tina kohhran hrang hrangte hian mahni biak in leh a vel pêla rawngbawlna kan kalpui pawh a hun ta. Monthly budget insiamin home hrang hrangte hi enkawl bik nei ṭheuh ta ila, thawktu rawihna leh ei tur atan tlem tlem bak thawh khawm a ngai hauh lo vang. Hei mai hi a la ni lo, NGO chak tak tak leh thawh hlawk tak tak tur i.e., YMA, MHIP, MUP te pawh kan la nei. Annite nen phei chuan kan va han thawh hlawk dawn em! Kan inhawng ta sa sa, theihtawp chhuah tlang law law ila. Ralthlir mai lo hian luh chilh hlawm ta ila. Ram pawn veia kan bula mite hremhmun kotlanga ding mek hmuh kân tlat hi a hun ta lo viau mai. Ram pawn vei ṭhulh si lo hian ram chhungah tam zawkin kan ṭangkaipui phaka kan Chanchin Ṭha bel kan hun hnaih hi a hun tak zet ta. Inseh a, doctrine-a in debate hun a ni tawh lo. Lalpa zêma seng lut tak tak tur hian ṭanrual a hun ta a ni.

Tlawngkawmna

Kan Chief Minister zahawm tak Pu Lalduhoma leh kan Social Welfare Minister Pi Lalrinpuii te pawn ka vision chu an hmuin an chhiar tawh a. Kumin (2025) kumtir pawh khan ka dilna tlawm tak min pawmsakin, meeting pawh kan lo nei ho tawh kha maw. Tuna ka sawi zel dawn chuan a rei lutuk palh ang e, ka duhtawk rih dawn ang.

Heng kan unaute hi natna a zawnga natna hlauhawm ber, Eden natna chhe ber (hremhmun virus pai) chi vei an ni a, an natna hi taksaah aiin an rilruah a bet nghet zawk. An taksa a dam hnu pawha rilru indona dam chhunga hmachhawn tur bik lehzualte an ni. A nun thlakthleng tur hian an duhthlannain a ṭha lam kawngah hian a hneh zo lo fo a. Thil ṭha lo zawk erawh chuan second reilote chhungin a tlawm leh nghal mai ṭhin. Mihringa chhe lam zawng zawng hi a harh puitling chiang em em a, a tar chhe ve thei der lo lehnghal. Engkimah an ‘over’ kan tih chi ang kha a famkim biai a, ṭha an inti hma em em a, an chapo hma em em bawk. An nihna ngeiah pawh rinhlelh hi an duh miah lo. Dâwtah thih thâin an ṭang ngam a, mahni hmasialna lamah chuan duhthusamin an ṭha bawk. Hmangaihte tihnat chu duh lo hle ṭhin mah se, an tisa châkna chaw bêl an ni tih hriain, englai pawn an tinain an bum reng ṭhin. Heng hi an sualna tlem azawng a ni a, puh chhiat tum ka ni lo va, hmangaihtute’n hmangaih kan thiam theihnan tiin ka rawn sawi a ni.

Drug sumdawnna hlawk taka ngai khawpa mi duhamte rilru a pamham lutuk tawh hnuah kan harh tlai khawhnu a. Kan fate nunna tam tak hmanga mi an intihhausak mek lai hian ngawih reng a hun tawh lo. Supply titlem tur hian demand kan tihtlem a ngai a, demand titlem tur hian a mamawhtu leh hmangtute an dam a ngai a ni. Thil reng reng mamawhna a tlem chuan a hlu tak tak thei ngai lo. Hei hi thil awlsam a ni lo, a ṭul a nih chuan kan unaute leh kan ram a damna tur chuan dan ṭha zawk siam a, an tlawhchhan ve theih dan ṭhenkhat chu thûl mawnga dah rih mai pawh a pawi lo maithei a sin. Thutlukna chu kan zavaia kutah a awm e.

- J.Laldinthara (jephtha@vala), Home of Hope, Durtlang