Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Kan mi hmasate thâwm

An hming chauh kan hriat a, an chanchin tawite kan hriat ringawt hi mi eng emaw zat an awm a, chungte avang ringawt pawh chuan tuma hrilh hranpa pawh ngai loin mahni awmhmunah ‘Mizo’ nih hi nuam kan lo ti ve em em ṭhin. A bik takin Mizoram pawn lama an sulhnu emaw anmahni hriatrengna hmun buatsaih a lo awm ngat phei chuan hnam dang lakah kan inchhuang ṭhin a, kan hlim veng veng ṭhin.

Meerut (Uttar Pradesh) khawpuia Swami Vivekananda Subharti University chuan zalenna sualtu pasalṭha Darthawma chawimawi nan an University-a kawng pakhat chu Darthawma Road tiin kum 2016 khan an vuah a. Mizo zinga ram pawna huaisen chawimawina dawnga kawngpui hming puttir hmasa ber a ni. Kum 1971-a India leh Pakistan indo kum 50-na chu kum 2021 khan Punjab khawpui, Kapurthala Cantonement-ah ropui taka a lawmna siam a ni a, chutah chuan Colonel John Zama chawimawina atan Cantonement chhunga khawng thlur sung zinga pakhat chu Capt. John Zama Road tia vuah a ni bawk.

Arunachal lam hawi ila, Major RK Hranga sulhnu ropui tak tak hmuh tur a awm a; Upper Siang District-a Tuting Airfield khi ama kutchhuak a ni a, he Airport hi a rammi hote chu chi (salt) hlawhtira a laih zawltir a ni. He Airport awm chhung hi chuan Maj. RK Hranga hming hi a dai tawh ngai lo ang. Jorhat Christian High School pawh Ch. Saprawnga lo zirna hmun tawh ni a, high jump-a lawmman pakhatna a lo lak tawhna hmun a ni. Tun hmaa Assam khawpui ber, tuna Meghalaya khawpui lo ni chhunzawm zel ta Shillong khawpui ngat phei chu kan mi hmasate zawng zawng tih theih deuh thaw lo zirna hmun a ni a, Mizoram chhung bakah chuan kan hmun pawimawh ber a ni hial awm e. Harsatna tinreng paltlanga an lo zirna hmun a ni a, Maj. RK Hranga phei chuan a ṭhiante (a zirpuite) hnena inhlawhfa chawpa an zirlaia pakhatna a lo ni tawhna hmun a ni.

Shillong hming sawi rik chuan Earl Hostel hi sawi ngei ngei a ngai. Kum 1940 kum tir lamah khan C. Ṭhuamluaia chuan Pu Lalhmingthanga Earl Hostel-a lo awm chu a zuk fin a, chuta ṭang ngei chuan pawl sawm a zir zo a nih kha. He mi hma, kum 1922 daih tawhah chuan R. Buchhawn phei chuan Shillong aṭang hian pawl sawm a lo zir zo tawh a, kum 1929-ah chuan Shillong-ah hian Sapte hna a lo thawk daih tawh a ni. Kum 1938-ah pawh PS Chawngthu chuan Shillong-ah hian lehkha a lo zir tawh a, Kaphleia pawhin kum 1931-34 chhunga khan Shillong-ah hian lehkha a lo zir tawh bawk. Tichuan, C. Ṭhuamluaia, Zikpuii Pa leh Thanpuii Pa te chuan Earl Hostel-ah chuan kum 1950-ah thu leh hlaah an lo inchhem alh chho a, a hmasa berin ‘Zoram Nipui’ min hlui a, ‘Ṭhal Favang’ in dawtin, ‘Fûr Khawhnawm’ chuan hnung a rawn dâl a nih kha.

Cherra lam pawh kan mi hmasate–Pastor Chhuahkhama, Pastor Liangkhaia te lo zir chhuahna hmun a ni a. Calcutta (tuna Kolkata)-ah pawh kan mi hmasate sûlhnu hmuh tur tam tak a awm bawk a; Scottish Church College phei chu theihnghilh phal rual a ni lo. Delhi, Punjab leh Bombay (tuna Mumbai) thleng thlengin kan mi hmasate lo chettlatna hmun a ni a, Bihar khawpui thlengin kan mi hmasate sûlhnu hmuh leh hriat tur a awm.

Kum 1962-a IPS-a inziak tling Rokunga Chawngthu chanchin hi hre tam lo mah ila, Police lama ṭang chhunzawm zel zinga pahnihna Pu F. Lalremsiama chuan kum 1965-ah khan lo inziak tling tawh a, India ram hmun hrang hrangah a sûlhnu hriat tur a awm. Mizorama police lal pathum kah hlum avanga Delhi tlanga an sawn tak dan chanchinte kha a ngaihnawm ngawt mai. Tunah kum 93 ni tawhin, a hriatna a la ṭha hle a, ni tin chhuak chanchinbute pawh a la chhiar peih zel a, a lawmawm hle. IPS-ah hian kum 1963-ah Thanglura Zadeng, Thehlep lal fapa pawh a lo tling tawh a, Postal Service lamah a kal leh ta thung a. Chutiang bawkin kum 1964-a inziak tling Thangkima Cherpoot pawh IPS a tlin hnuin Foreign Service lamah a kal leh bawk.

Hetiang hian kan mi hmasate chuan sûlhnu tam tak an lo hnutchhiah tawh a, an chanchin hi lehkhabu pakhat ringawta ziah len chi pawh a ni lo. An chanchin hi a ngaihnawm hlawm a, a hluin an chhuanawm hlawm hle. IAS lamah pawh chanchin ngaihnawm tak tak nei kan mi hmasate an awmin an lo chhuanawm hlawm hle. Anchanchina ropui lai ber leh ngaihnawm lai ber chu–an thawhrimna hi a ni a, chu chu thangtharte hian entawn thei ila a duhawm hle. Thingsai khua aṭanga Pu P. Rohmingthanga zirna kawng te, Mualṭhuam khaw tetakte aṭanga Pu PC Lawmkunga zirna kawngte hian keini ṭhangtharte tan zir tur tam tak a awm a ni.

Keini ṭhangtharte hian hlawhchhamna leh beidawnna turin chhuanlam kan nei chau hlein ka hre ṭhin. A bik takin kan mi hmasate chanchin aṭang phei chuan ṭhangtharte hian hlawhtlinna turin kawng a awlsam bik em em a, mahnia insial chawp ngai lo tur hlirin kawng a awm sa ruak vek a. Kan mamawh erawh thawhrimna chiah a ni. Dr. H. Lallungmuana leh a ṭhianpain Biate khua aṭanga Shillong-a lehkha zir tura an kalna kawngte kha aw… Pathian chiah rinchhan tur an nei chunga bul ṭan kha tunah chuan mi hlawhtling mai ni loin, mi chhuanawm tak an lo ni thei ta.

Pathian hian he leilungah hian kan mamawh engkim min pek tur a nei sa vek a, chumi nei tur leh hai chhuak tur chuan amaha rinna nghat chunga theihtawp chhuah chu kan tih tur awm chhun chu a ni mai. Mi tam tak chuan hun hi ṭangkai takin an lo hmang a, hlawhtlinpui nan an lo hmang tawh ṭhin a. Chu hun vek chu mi ṭhenkhatte chuan awmze nei lo takin an lo hmang a, tunah chuan chung mite chu ‘mi mai mai’ ah an lo chhuak ta bawk rêng a, chutiang mi chu a tam zawk an la ni lehnghal.

Thil dang chu sawi loh pawhin, kan mi hmasate vang tal pawh hian kan hun hlu tak neih hi ṭangkai takin i hmang hram hram teh ang u. Pathian zarah hriselna ṭha tak kan nei a, ni tin chaw vawi hnih la ei thei zelin, zanah pawh tui takin kan la mu thei zel bawk a. Chutiang khawpa mi vannei kan ni chung chuan ruihhlo vangin kan lo buai ang maw? Hnai lo e.

Mi dang tana ṭangkaina nei tam lo mah ila mahni tan tal ṭangkai tum ila, ni khat hun hi eng thil ṭha mah ti loin i her liamtir ngai lo ang u. Kan mi hmasate thâwm ri mawi angin kan thâwm hi mi dang tan hriat nuam tak ni lul rawh se. 

- Mahmuaka Chhakchhuak