Hriangtuinek khuaa thil thleng rapthlak kha
Khawvelah kum 2020-2022 chho velah hripui nasa tak Covid19-in khawvel a chawk buai a, chu chu Mizoram pawhin nasa takin kan tuar a, Covid avanga thi pawh kan ramah tam tak an awm a ni. Tun thlengin a la leng chho zeuh zeuh a, mahse, nasa tak ni tawh lovin. A hri erawh hi chu a la bo mai lo niin a lang a, Mizoramah pawh hri kai kan la awm zeuh zeuh reng a ni. Zoram hian kha hri mai kha kan lo tuar lo va, Zoram pum huap ni lo mah se la, khaw khata thil thleng rapthlak tak, tunlai mi tam takin kan hriat lem loh Hriangtuinek khuaa thil thleng hi kan thai lang ve duh hrim hrim a ni.
Hriangtuinek khua hi Khawlian leh Phuaibuang inkara awm, Phuaibuang hnaih lama awm, khaw thengthaw nuam leh tlang sang taka khaw nuam tak ṭhin a ni a; 1917-a din niin, an lalnu chu Khupkhawtlingi a ni. Hriangtuinek khua awm laia lal mualkîl mi hlunte chu – Darzika, Laithova, Lianvela, Muana, Lunga te an ni. An khawchhiar chu Saithanruma a ni a, thirdeng Saia an nei bawk. An puithiam chu Mangsiama, ramhual upa a ni a. Lal upa Ralkhama leh Mangkhaia te an nei a, tlangau hna chu Awmzauva’n a thawk. Hla phuah lamah pawh Zoram dung leh vâng dêng chhuak khawpa hmingthang Hranglamthanga leh Thanherha te pawh an awm ve bawk.
Hriangtuineka an awm hma hian Hmunletah an awm ṭhin a, mahse, an ram awmna chu a ṭhat vak loh avangin Hriangtuinek khuaah hian an insawn a ni. Hmunleta an awm lai hian Kristiana lo awm tawhte pawh an lo awm ve tawh a, school pawh an nei a, an zirtirtu chu Chawngchhingpuia a ni. He khua hi Mizoram khua awm tawhah chuan thihna avanga khaw ram ta awm chhun a ni hial mai thei. Kan sawi tawh angina, a khua hi khaw thengthaw nuam leh zo tak a ni a, a hmun a nuam em em mai a; an thlai hmunte leh zawngtah kung te, thei kungte pawh tun thlengin hmuh tur a la awm a ni. A khaw hmun hlui hi kei pawhin ka han fang ve tawh a, khaw nuam deuh mai, khaw thleng hmun rem tak a ni. A hun lai chuan khaw nuam tur tak a ni a, a lunglenthlak duh khawp mai.
1919 kum khan Hriangtuinek tlangval Rokunga, Sawia, Khupkhogina leh Bawiha te ṭhianzaho chu sumdawng pahin châkkhai lamin Manipur-ah an zin a, an hawn kawngah chuan Moirang khuaah an châwl a. Meitei pakhat zawnghri (small pox) vei puan in chhunga an lo dah chu tu mahin en loh tur tih an târ a. Amaherawhchu, anni ṭhianho chuan en an châk ta tlat mai a, an aikaih nge ni ang a, an châk ve hrim hrim chu hriat ni hek lo le. An va en ta hlawm a, mahse, vanduaithlak takin an rin loh deuh chuan zawnghri hlauhawm tak, a hun laia natna hlauhawm ber tih theih hial tur chu an ṭhianzaho chuan an lo kai ta vek mai a lo ni a.
An haw kawng chu a thui tham bawk a, an haw kawngah chuan an damlo ṭan ta dêr mai a. Mahse, zawnghri an kai ve ta tih chu tu mahin an inhre dêr mai si lo va. Ngaihṭhat lohna pawh nei chuang lo chuan an haw kawng chu an zawh zel a. An thaichhawninu sa an ei chu an eisual a ni ang tih chu an inrin dan a ni a, zawnghri lam rêng an inngaihtuah hauh lo mai. Khua an thlen hnu pawh chuan dam ta mai lo chuan an natna chu a lo zual zel ta a, a tawpah phei chuan zawnghri avang chuan an ṭhianzaho chuan an thi ta hlawm a. Chutia an boral hnu chuan an ruang sâwngbâwltute pawh chuan Mizo tlawmngaihna nen an ruang chu Mizo tih dan anga sawngbawlin an buaipui a. Ruang khawih leh sawngbawl vel pawh tîm eih lovin engkim an sawngbawl a ni.
Khawhar lênpui leh mitthi lumen te pawh mi dang ang thovin engkim an buaipui a. Tu mahin zawnghri a ni a, a inkai chhâwn theih tih lam rêng rêng an ngaihtuah hauh lo a ni. Tichuan, pakhat khatin an kai chhawng zel a, chutih laiin, a belhchhah turin Zoram pumah influenza hri a lo leng bawk nen. Ni tin mai chuan mitthi an awm ta zawih zawih mai a, a châng chuan ni khatah mitthi a rualin panga te, parukte an nei ta zawih zawih mai. Hetih laia Hriangtuinek khua manganzia leh hreawmzia chu sawiin a siak lo an ti. Thlân pakhatah mi pahnih te, pathum te phûm an lo ngai ta hial a, an khua chu an buai nuaih nuaih a ni ta ber mai. Khatih lai khan Mizo ram chu a la hmânlaiin damdawi inenkawlna ṭha pawh a la awm bawk si lo, mi tin mai chu mangangin an rûm a ni ber.
Ni khata an thih tam ber ni phei chuan mi 24 lai an thi a, thlân pawh an lai sêng lo a ni ber mai. Tunlai hun angah pawh hian ni ta se, a manganthlak dan tur chu sawiin a siak lo ang. Ni khata ruang hnih han chhuak pawh hi veng khat leh khaw khatah pawh a mangangthlak kan ti a nih hi. Mihring nunna tam tak a suat hnu chuan zawnghri a ni a, awl taka inkai chhawn theih a ni tih an lo hre chhuak ta a. An hriat chhuah vel leh chuan sorkar hriattir turin tlangval ngal chak tak Pachhunga leh Kaikhama chu Aizawl lamah an tir ta a. Mahse vanduaithlak takin Aizawl an kal hma chuan Pachhunga chuan zawnghri chu a lo kai hman tlat mai a, an haw kawngah chuan a damlo ta a ni. In an thlen hnuah chuan rei pawh dam lovin a thi zui ta mai a, a nupui duh tak Lalroluti chuan an fa pakhatna tur nau a pai tih pawh a hre hman ta lo a ni.
Zoram sorkar pawh chuan an hriat vel leh an kal nghal a, bân zai an tih mai ṭhin kha an tihsak nghal char char a, mahse, zawnghri chu a lo nasat em tawh avangin an hri venna pawh chuan awmzia a nei hleithei ta lo a ni. Khatih laia German râl kapa France ram kalte kha bân zai, zawnghri danna vaccine la tawh vek an ni a. Anni ho chu Hriangtuinekah chhovin, ruang sawngbawl leh engkim chu an thawk ta a ni. Mitthi ruang a tam si a, Mizopa tlawmngaihna leh khawngaihna rilru puin an hahin an thawkrim hle niin an sawi.
He mi ṭuma zawnghri avanga Hriangtuinek khuaa thi zawng zawng hi mi 380 lai an tling a. He tih hun laia zawnghri leh influenza avanga Mizorama khua mitthi tam ber an ni ta hial a ni. Phuaibuang khua YMA-in 1984 May ni 16-a an lung an phun pawh tun thlengin hmuh tur a la awm reng a ni.
He mi ṭuma Zorama influenza darh chiam mai kha German ral do tura kalte khan an rawn kai haw nia hriat a ni a, khatih lai khan influenza khan khawvelah mihring a suat hnem hle a ni. 1918-1919 vel lai khan influenza avang khan khawvelah mihring maktaduaih sawmthum chuang an thi a ni. Indopui pakhatnaah khan mihring thi maktaduaih 18 vel nia hriat a ni a, kha ai khan influenza avang thi an tam zawk a ni. Hriangtuinek khua chu a dam awm chhunte pawhin awm ngam tawh lovin an chhuahsan ta a, Khawlian leh Phuaibuang lamah an insawn darh ta a ni.