Ṭawng dik lo i ngaimawh ve ṭhin em?

Thupui enin ṭawng chungchang sawi ṭeuh tum kan ang maithei; mahse, ni tina 'Mizo ṭawng kipui' tih ngam, tlabal mek leh a dang pahnih-khat chauh sawi châkawm tak a awm a; chu chu bih ho turin ka'n pho chhuak ve ang e. Ṭawng chungchang ngaihven ṭhinte'n kan lo chîk ve atan, mi thiamte lakah inthlahrunawm deuh mah se, sawi ṭûl riaua hriat a awm ve miau si a. (a ṭhen chu hun kal tawh lamah kan sawi nual tawh nâ a, kan nawn leh ni mai se la.)

'Vawk hniah nge, hniak, vangvatseiṭial nge, saiṭial, puan bih nge, veng,' adt. tih lam, thu inhnial kumhlun lam chu kan sawi lo ang. Hetiang lam ni lo, tun hnai (kum 5/6 aṭanga kum 15 bawr) vêl aṭanga ṭawng dik sâ khak danglama awm, kan hman rim zual si a awm a; tun atan chuan entirna ang lek chauh chi thum vel bih ho ta i la:

1. Mizo ṭawng kipuia chhàl ngam zinga chi khat, ni tina kan hman tam (40% a ni maithei) hi–thu mal, hman dan azira a sipel leh a rîk dan danglam ṭhin, a awmze danglam chuang si lo (modify) ; puitling tam takina kan hman dik loh ṭan mekte lo en i la; kual khunga mi hi a dik zâwk zêl tih kan hre nghal bawk nia:

= 'Hnatlàng' tur a ni e (hnatlàn tih tur)

= Inkhâwm 'bàngah' / office 'bàng' veleh (bànah/bàn veleh tih tur)

= A 'hlawhtling' hmel hle mai (a hlawhtlin hmel tih tur)

= A 'sengso' a tam khawp mai (a sènso tih tur)

= A 'remchang' loh vangin a rawn lang lo (a remchàn loh vangin tih tur)

= Ka 'ngaihsàng' zawng tak a ni ('ngaihsàn' zawng tih tur)

= Khawiah nge i 'leng' dawn? (i lèn tih tur)

= Sawi 'sèng' a ni lo e (sawi sèn tih tur)

= A 'zuang' sanzia kha (a zuan tih tur)

= Eng tik kumah nge i 'piang'? (i pian tih tur) adt.

Sawi sèn rual a ni lo e; ṭawng kipui tling daih a ni miau a. Naupang chhia, ṭawnghmang la thiam lo ṭawng dan mai mai a ni ṭhin a; mahse, lehkhathiam leh mipui hmaa ding ve fo chenin, a ziaha ziak palh leh a sawia sawi zuk zuk hi kan tam sawt fu tawhin a lang. Kang-mei ṭhelh har tak ang maiin a dik loa hman a tam chak hle a ni. Kan unau, Mizo ṭawng pai deuhte lam dan (ziah dan) nia ngai kan awm a; a nih leh nih loh erawh hriat fak a har maithei e.

2. Kohhran huanga dik lo nghet lek lek tawh chi hnihte hi chîk leh i la.

(1) Ṭawngṭai thu chhama, 'tur chein' tih tâk fo mai hi le. Mizo ṭawng kau chheh dikah chuan Pathian emaw, mihring emaw, thil kan va dil emaw, kan va ngen rêng rêngin emaw, adt, "Min hlawhtlintir turin... /mal min sawm turin.../min awmpui turin, min pe turin, adt, ka ngen a che/ka sawm a che/ka dil a che, etc," tih vek ṭhin a ni; ṭawngkam kim leh dik pawh a ni.

Kum 10 chuang kal ta vel aṭang tawh khan a ni maithei, sakhaw huanga kan hotu, a enga kima mipui chung en berte zinga ṭhenkhatin, "mal min sawm tur chein, min awmpui tur chein, tur chein, adt," tih hi min rawn hman khum ta fo mai a. Anni ber kam liam chu a dik a dawk thlu loin, a rawngbawltu ṭawnghmang thiam thiam zawk tura ngaihte pawhin, hotute tih a nih vang ni maw, ihe loin kan han la kai ve ngawt zel ta ṭhin si a; a punlun chak phah hle nghe nghe a ni.

He thu chham kar laka 'tur chein' tia min lampui tâk zaih zaih dik loh dan hi sawi fiah lehchhawn har khawpa ṭawngkam dik lo, 'A hmun lo tura thu mal zeh luh' a ni a. A dik loh dan chu, "Ka pum natzia saw, khawngaih takin pawisa min pe che rawh," tih ang vela ṭawngkam awmze nei lo a ni.

(2) Ka/kan dil e: A bîkin, ṭawngṭai thu chhamah bawk, "Isua hmingin 'kan dil e," tiin ('kan dil a che' ti loin) kan hotu tam takin min hman khum leh ta ngar ngar mai a (K. Hla bu tawp lama ṭawngṭaina an dah vêlah pawh ziah meuhin an dah tel a ni.) Kohhran mipuiin khawi kipah kan pu darh leh deuh vek tawh a ni. Pastor, upa, leh nu leh pa eng emaw zat chuan, 'a che' kan la ti hrâm hrâm thung.

Ṭawngṭai emaw, 'ṭai lo-ah emaw pawh ni se, Mizo ṭawngkam dik kimah chuan, tu emaw thil kan va dil emaw, kan sawm emaw, kan ngen emaw, adt, a tawpah, "Ka dil a che/ ka sawm a che/ ka ngen a che, etc," (a che) kan ti a nih hi, a kalh a kim thlap bawk a ni.

(1)-na nen khian sawi kawp zui ta i la. "Mal min sawm turin, Isua hmingin kan dil a che," tih vek ṭhin a ni zawk a; sawi tâk angin, a dik loa hmanpui kan ni ta mek a ni. "Mal min sawm tur chein, Isua hmingin kan dil e," tih hi ṭawngkam dik lo chu a ni ta a ni.

Ṭhenkhatin, "A tawp hmain kan thu thlen vêlah kan dil thu kan thlen tawh tho a," te an ti a; chu chu Pathian leh mihring hnena tih dan kumkhua a ni a. Kan thil thlen (point) hrang hrangte kha a tawpah a hlâwmin – min hlawhtlintir turin kan dil/ngen a che, adt, tia tàwp zel ṭhin kha a ni e. Tin, kan dil e tih teh ngawt hian tu mah va tih bik (va address) pawh a nei lo lehnghal a, Mizo ṭawng kalphungah chuan a kalh a kim thei lo a ni.

Hetiang kan nih lai hian, sorkar hriatpui leh kohhran lam emaw, mi mal emaw, Mizo ṭawng dik leh dik loh lam ngaihven kan awm ve deuh rengin a lang a, a lawmawm hle. Mahse, a vei ve nazawng hian mi hmaa sawina hun leh hmun (platform) hi kan nei ve ngawt lem lo thung. Kohhran chet velnaah pawh, a ṭul zualna hlei hlei ni ve mah se, hun leh hmun a awm thei ngawt ngai lo a ni. Tin, hetiang lam vei ve lem lo hi vantlang zaa sawmkua pakua (90%) vel daih kan ni ang a; chûngho tan chuan ṭawng chungchang sawi chu ninawm mai a ni duh ṭhin.

A hma la thei ber tur leh hlâwk theih rinawm ber tura ngaih erawh:

(1) Ni tin zirna school, naupang aṭanga university huanga a huhoa inzirtir/zirpuiin a sâwt ber ang.

(2) Kan sakhaw hotûte'n (a bîkin pastor lam huangah) ṭawngkau chheh zir ho ṭhinin/inhrilh thar ve ṭhin se, a ṭangkai hlein a rinawm bawk. (entir nan pakhat lek: 'thawhlàwm' lam rîk dan dik tak, 'làwm' ri hniam thla pawh, lam ri sang lui tlat an tam a; a sánga lam tlatte hian lam hniam ve hrim hrim ai mahin, Mizo ṭawng thu mal pianzia an hriat thar ve a ngai mahin a rinawm, adt). Anni kan tih kher hian ngaih sual loh tur a ni–mipui hmaa ding ngun deuh ber leh kan entawn deuh ber an nih fo vang zawk a ni a; an pawimawh dan a zauin a lian bik a ni.

Engpawhnise, ṭawng thu lam dan dik lo hrim hrim tam tawhziate kan hre hlawmin a rinawm a (hmangeih, leinat, ma le, adt). Kan han ṭhelh ber hi chu a pawi dan a zauin a nghet nek mai a; thu ril–hla ril lam ni lo, ni tina pawimawh reng zãwk, ṭawngkam tla bal huam lam a nih mek vang zawk a ni. Ṭawng lam vei chuan hman dik loh hi ngaimawh a, a siam ṭhat lam hi ngaih pawimawh a hun mang e, ka'n ti ve duh a ni e.

- HK Lalbiaksanga, Mamit