AMERICAN ELECTION REVIEW
Tun ṭum America inthlanah khan Republican an sawrkar ve ngei tawh ring mah ila, an candidate Donald Trump nunphung leh political experience neih loh avangin Democratic Party candidate Hillary Clinton a chak beisei a ni. CNN, Fox leh election expert tam tak leh university professor-te pawhin Hillary Clinton hi a chak ngei an ring a ni. Mahse beisei loh takin Donald Trump-a a chak ta hluah a, electoral vote 280 in American president 45 na a ni ta a ni.
1. Bihchianna: Donald Trump a chak tak mai chhan hrang hrang a awm a, chungte chu:
1) Thil nih dan phung pangngai a ni: Democratic Party-in term hnih ro an rel hnuah chuan Republican Sawrkar a hun ve tawh a ni. Republican President Ronald Regan leh George H.W Bush-ten 1981-1993 ro an rel hnuah Democrats Presidents Bill Clinton 1993-2001 ro a rel a, tichuan Republican President George W. Bush 2001-09 ro a rel ve leh a, tichuan Democratic President Obama 2009-2016 ro a rel ve leh a, party pahnih in chak chhawk dan thlirin Republicant rorel a hun ve hrim hrim.
2) Economic policy: Economic policy-ah chuan USA chu capitalist ram a ni. Republic erawh chu conservative capitalist (right) an ni a, Donald Trump hi mihausa capitalist conservative dik tak a ni. Mi tam tak chuan Democratic Sawrkar chu socialism lamah a kal thui mah mahah an ngai. Capitalism hi America tradition dik tak leh an ram ropuina a ngai tam tak an awm. Hmeichhe hovin Hillary an support viau lai khan Hillary economic policy kha socialist riaua hriatna an nei a, discussion-ah pawh “socialist kan ni lova hmeichhia pawh nise support harsa ka ti” ti tam tak an awm a ni.
3) “Democratic-Capitalistic - Nationa-list” thli na vak lovin a tleh: America chu Democratic-Capitalist ram a ni. Amaherawhchu, a ‘conservative’ deuh leh ‘liberal’ deuh inkar a ni ber mai. Republican ho hi conservative capitalist an ni a, market economy lamah chak taka kal an duh a, midang an ngaithei lo riau a ni. Chu thli chu tun hnaiah hian India ram aṭangin a thleh a, market economy lama chak taka pen siin Hindu takin thil an kal pui a, sakhaw dang an ngai thei lo riau a. UK-ah pawh Brixit chuan market economy chak taka kal pui an duh laiin in hung bing (closed boarder) an duh a ni. USA-ah pawh market economy chak taka kalpui a, globalization hlawkna nasa taka tel an duh laiin ramdang mi pem (migrants) leh China economy ṭhang chak lutuk chu an ngai thei lo hle a, daidanna bang (wall) hung chauh pawh ni lovin ‘illegal migrant’ hnawh chhuah duhna a awm a. He thli hi Donald Trump-an a rawn au chhuah pui a. Lehkha thiam leh khawvel kalphung hre ho chuan thil tih theih a ni lo tih an hria, mah se mimawl tam takin an tuipui thung - hei hian nasa takin Donald Trump a ṭanpui.
4) Theological factor: CNN, Fox leh mi dang pawhin an sawi lan vak lem loh, mahse Donald Trump-a chak chhan pawimawh ve tak chu theologigical factor a ni. Donald Trump hi a sakhaw mi viau e tihna lam ni lovin Democratic Sawrkarin neih inang inneih (same sex marriage) an phal sak a, Supreme Court ruling meuhin an rampui dan atan a puang ta mai kha Billy Graham leh a fapa Franklin Graham chuan Bible zirtirna kalh, Pathian duh loh zawng a ni an ti a. Evangelical pawl hrang hrang, a bik takin Southern Baptist Kohhran,15 million aia tam member nei chuan ṭha an ti lo a ni. Southern states-a beisei ai daih Donald Trump a chak ta mai kha Southern Baptist Kohhran support-na a ṭangkai hle niin a lang. Biak-in tam takah open takin Donald Trump support turin an infuih a ni.
5) Mingo (sap) working class racism: Sap working class dinhmun a ṭha lo hle a, Asian, Muslim leh Black ho dinhmun pawh pha lo tam tak an awm. Chungho chu an rilru a na a, an thin a rim. Donald Trump-an, “Tun hi in vuak let ve theih hun a ni e” (now is the time to hit back) a tih khan vote thlak hlan nghakhlel takin an in humsek tawh a ni.
6) Muslim fundamentalism and terrorism: American nationalism chauh pawh ni lovin racism hial Muslim fundamentalism leh terrorism hian a cho chhuak a ni. White American thinlungah America terrorist ho lak aṭanga venhim
ṭul tihna a lian hle.
Hillary leh Trump a inhnialna (debate) kha uluk takin ka lo thlir ve a. Debate-ah Hillary chak hle mahse political party zawm nei lo ngaithlatute (neutral listener-te) CNN-in a han interview khan Donald Trump ṭantu kha an tam zawk fe a ni. “Au ka ti tho tho” tih ang deuh a ni.
Vawkpui pawh ni se Republic candidate kha mingo (sap) working class ho chuan an vote tho hmel a ni. Minority (black, native Americans, migrants) ho zawng zawng, lehkhathiam tunlai mi (liberal intellectuals) leh hmeichhia (women-feminists) ten an support Hillary Clinton chu chak zawk awm tak a ni. Ram pum a mipui vote-ah chuan Hillary hian vote 200,000 zetin vote a hmu tam zawk reng a ni. Mahse State hrang hrang Electoral College vote-ah chuan Donald Trump-a hi a tluk ta lo a ni. State Electoral College chu white (sap) ho dominate a ni. Thu dik chu hei hi a ni, capitalists white nationalist a hneh zo ta lo ni. FBI Director, inthlan dawn ṭepa emai chungchang rawn chok tho lehtu kha white nationalist a ni ngei ang.
Hei hi social scientist-te thlir dan a nih laiin evangelical kristiante chuan an ṭawng-
ṭai chhannaah ngaiin, “Lalpa tih a ni,” an ti. Roman Catholic Pope Francis chuan Donald Trump hi immigration issue avangin duh lo hle mah se Obama sawrkarin abortion a kal pui danah Catholic tam tak an lungawi lova. Chutiang bawkin American Evangelical Christian te chu ‘neih inang inneih’ (sam sex marriage) chungchangah an rilru a na a ni. Mipui tam zawk beiseina tihlawhtling zo lovin Hillary Clinton chu first women president-ah an hlang kai thei ta lo a ni.
1. A nghawng (impact): Engtin nge ni zel dawn le tiin khawvelin a thlir a, hetiang hi thil thleng dan tur a ni mai thei.
1) Russian nen an thawh dun chuan Eastern Europe, a bik takin Ukraine leh American bel ram te chu an phu dep dep mai dawn a ni. Russia thaw a veng sawt dawn.
2) NATO tana American sum leh military power withdraw a nih chuan German, French leh European countries ho chuan Russia an hlau sawt tawh dawn a ni.
3) Middle East-a Arab lalho a bik takin Syria lal Asat-a chu a nui var var mai awm e.
4) Modi leh Trump hi inang viau mahse America-a awm Indian-ho chuan Obama duhsakna ang chu an dawng tawh hauh lo ang. Obama khan ualau takin black-ho duhsakna a tih lan lem loh laiin calour ho a bik takin Indian origin mithiam leh qualified-te chu nihna pawimawh tak tak a pe a ni. Hetiang hi a awm tawh lo ang.
5) China super power nih tum pawh a beidawng viau ang. Hillary chu president ni se la, China hi ‘the new super power’ a ni mai thei a ni. Donald Trump chuan China hi theih tawpa hrek a tum hmel a ni.
6) America hum him tumna (safe America) avangin Muslim fundamentalists ho nasa taka nekchepin an awm ngei ang.
7) Same sex marriage (neih inang inneihna dan) chu a tidanglam mai thei bawk.
8) America economy chu a so pawng thur thur ang a, corporate ho hlim takin an lam ang. Health Care expenditure a tlahniam ang, mahse a daih rei lo ang. Mirethei lungawi lo tam tak an awm thuai ang. Billionaire sawmdawnna chi hrang hrang 500 vel a hminga awm enkawl chungin engtin nge America ram ropui a hruai ang le? Trump-up a siam dawn nge, Trump down a siam dawn le? I lo thlir teh ang.
9) Dan lova America rama pem lut (illegal migrants) million sawmpakhat a thawn chhuak thei ang em? Assam-ah chuan kan hlawhchham. Mexico ramri (border) a hung tak tak ang em?
10) Socialist economic approach hi India kalphung a ni. Mizoramah pawh hian kan hmang rei ve ta a, India sawrkarin ko a thlak tak hnu hian Mizoramah pawh kan kal san a hun em? “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” tih hi kan hnam nun a ni. Mizo socialism dik tak a ni, mahse rethei dik takte enkawl ṭha siin, market economy lam chak deuh zawk kan pen ve a hun em?
11) President Obama chuan Sawrkar inthlakna ṭha taka a kal theih nan (smooth transition of power) Trump-a lengah a sawm a, November 10, 2016 khan White House-ah a leng a ni. Tuma hriat lovin darkar khat zet an inkawm. Inthlan lai khan an inbei nasat viau a, an mizia pawh an inang lo hle, mahse America ram ṭhatna tur ngaihtuahin ṭha takin an inkawm a ni. Trump-a chuan Obama chu “mi fel leh
ṭha tak, sawrkarna a siam hunah pawh a la rawn zel tur a ni,” a ti. Hetiang hi kan ramah pawh thleng ve se ka va ti em!
- Rev. Dr. K.Thanzauva