Written by
- David L. Chhangte
8794463484

Zirna siamṭhat (A chhung aṭanga thlirna)




Pathian khawngaihna azarah kum 26 zet chu zirtir hna ka lo thawk ve ta a, hetih chhung hian kan ram zirna hian hniam lam a pan telh telh em aw tih tur a ni. Sorkar hrang hrang kan lo hrawn tawhte pawhin zirna siamṭhat tumin policy leh system hrang hrang min barh ṭhin. Chuti chungin division san lamah chuan hma kan sawn, mahse, quality-ah erawh kan hniam tual tual thung tih hi duh lo mah ila kan pawm a ngai niin a lang. Thil engpawh siamṭhat ngai nia kan hria a nih chuan fel tawk lo leh ṭha tawk lo lai a awm tihna a ni. Chutiangin kan ram zirna pawh hi a khawi lai hi nge fel lo va, ṭha tawk lo tih chu a chhunga cheng, ni tina zirna tak tak classroom/school-a chen chilhtute hi a hre chiang ber tur an ni ang. Sawi tur tam taka awm a, a tawi thei ang ber zelin zirna siamṭhat nana pawimawh nia ka ngaih, ka tawnhriat (experience) aṭangin i han sawi dawn teh ang. A ti theitute tan thurâwn ṭha ni thei nghe nghe se la duhthusam a ni.

PAKHATNA: CCE hman a nih dawn khan ‘He sytem hi chu kan ram zirna ti chhetu a la ni khawp ang’ tiin ka sawi a. A dik leh dik loh chu high school zirtirtute-ah survey neih ni ta chiah se la, CCE hman hma leh hman hnua elementary stage aṭanga secondary stage-a chuangkaite quality aṭangin examination system hman hun lai kha ṭha ti zawk an tam fein a rinawm. Tun hma chuan board exam chu sawi loh, term exam dawnah ringawt pawh khawlaiah han tei kual ila, zirlai lehkha zir leh chhiar thawm hriat tur a tam a, lehkha zir thawm a ri chuah chuah ṭhin a nih kha. CCE hman a nih tak hnuah erawh zirlai lehkha chhiar thawm hriat tur a awm ngai ta lo a nih hi. A thua ṭha awm tak, a taka kan ṭhatpui hauh loh thil CCE hi titawp a, examination system–PSLC, MSLC te kalpui leh ni se la, merit scholar ship-te kha siam leh ni se la. Zirlaite leh nu leh pate bakah school hrang hranga zirtirtuteah competition a siam leh ang a, elementary chhuak quality zawkin chher chhuah a ni thei ang. Chu chuan a chung lam zelah hmasawnna a thlen ang a, a bulṭhut elementary stage aṭang hian bul kan ṭan fuh a ngai a ni.

PAHNIHNA: A duh duhin school kan din ṭhin hi tihtawp a ngai. Khawtlang leh mimalin zirna school kan din a, hlawh tlemtê tê leh mumal mang lote’n thawktu rawih a ngai a, mithiam leh mi ṭha tak tak aia hna dang dap pah leh, hmun ṭhenkhatah phei chuan a remchang chang inrawih maite a hring chhuak a, nikhua a lo rei hnuah sorkar lu tihaitu zirna in tam tak a awm phah zui.

Sorkarin khaw tinah mihring awm zat, kum 18 chung lam leh hnuai lam mai bakah, nau piang thar leh thi zat, school awm zat leh enrolment chipchiar takin record a nei vek. Chu chu hmang ṭangkaiin school thar din ṭulna hmunah sorkarin din mai se la, a thawktu tur pawh MPSC kaltlangin emaw, competitive exam fair takin buatsaih se la, mi ṭha leh fit ṭhehṭhawh hlir zirtirtuah lak ni se la. Tin, English teacher turin BA English, Mizo zirtirtu turin BA Mizo, chutiang zelin, B.Sc. Physics, Chemistry, Maths, etc. an zirtir tur subject mil zela thiamna nei lak ni bawk se la. Kan ram zirna hian hma a sawn lehzual theiin a rinawm. Zirtirtu hna zahawmna pawh kum tin September ni 5-a a thu maia Builder of the Nation kan tih fo ai hian awmzia a neiin, zah an kai zawk ngei ang.

PATHUMNA: School sâwi khawm ngam sorkar kan mamawh. A chunga sawi tak ang khian zirna school hi mamawh bak aia tam kan nei a, chu chuan thawktu indaih lohna leh thawktu lak belh kawngah buaina a thlen a, chumi avanga sorkar sum tam tak kal ral hi ui awm tham a ni. Tunah pawh sorkar tan private, lumpsum, adhoc, deficit, provincialise/government buaipui tur school eng emaw zat a awm a. Chuvangin, zirlai tlemtê te awmna school leh a awmna hmun (location) azirin sorkar school-a thawktu lak belh vak vak lo hian tuna adhoc aided school (provincialised tawh, revoke leh takte) ṭhenkhatte hi government nena sawi khawm remchangho chu chhûn fin ni se la. Zirtirtute pawh DPC paltlang tawh an ni a, sum tam tak senga thawktu lak belh vak vak ngai lovin thawktu indaih takin a awm theih ang. Tuna a thara thawktu tur lak belh vak vak senso ai hian chung atan chuan sum hman ni ta zawk se la, trained graduate ṭhehṭhawh, teaching experience nei ṭheh ṭhawh an ni tawh sa bawk a. Tin, private leh lumpsum-a la awm mekte pawh a tahtawlin mi thar la lovin sorkar school tihchangtlun zui nan hman zel ni se la, mimal leh khawtlang anga school din hi chu sorkar lu tihaitu an an nih zel avangin dan mumal tak duangin, a ṭulna hmunah sorkarin a din mai tura dan siam ni se la. A awm sa sâwi khawmin, a theih ang anga tihchangtlun dan kawng ngaihtuah chunga school sawi khawm remchang sawi khawm hi thil tih awm tak leh ṭul niin a lang.

PALINA: Board exam-a internal mark siam hi tihtawp ngam atan a ṭha hle bawk. Kan changkang tulh tulh a, zirlaite (student) zirlai (course) a tlem tulh tulh a, chu achhapah internal mark siamsak an la ni zui a. Ni 100 inhlawhnain thawk mang lova hlawh neih duhna leh tlemte thawh a, thawh phu lova hlawh lak duhna rilru hrisel lo min neihtir mah a pawi tawh teh lul nen, board exam-ah leh zel internal mark siam a ni hi ngaihtuah chian a tan a ṭha hle. Internal mark leh practical mark kan pek dan thleng mai hian a fair chiah em? Naupangin an thiamna ang zat ngei mark an hmu chiah em? Chhût tham a tling awm e. Chuvangin, elementary aṭang hian examination system-a kal leh ni se, primary-ah PSLC, middle school-ah MSLC. HSLC-ah internal mark hi tibovin, practical exam pawh hi practical material/kit supply emaw grant emaw pek a nih si loh chuan tihtawp rih atan a ṭha khawp mai bawk.

PANGANA: Non-teaching staff (clerical staff) hi ngaih pawimawh a ṭul hle. Zirtirtute hi zirtir hna ni lo, office work lamah mawhphurhna pek an ni nasa ta lutuk hian class lak a nghawng buai a, zirtirtu ṭhenkhattte phei chu office work avang hian an hna ber zirtir (teaching) kawngah an class lak a nghawng nasa tlat a ni. Chuvangin, zirtirtute hi zirtir hna bak hna dang hi pek loh theih hram ni se la. Chumi tur chuan office–DEO/SDEO lamah thawktu tur lak belhin, school aṭanga data lak khawm ngai leh tun dinhmuna zirtirtute ko tirit thei hna pek ṭhinte hi tihbo atan a ṭha hlein a lang. Zirtir hna bakah buaipui tur hna dang a tam telh telh a, chu chuan zirtirtute tan class lak leh inpuahchah lâwkna tur hun tam tak a ei ral a, naupang zirtir kawngah nghawng a nei thei a ni. Chuvangin, zirtirna hna hi hna pawimawh tak, zirtirtute chu ram leh hnam, khawtlang hma hun leh mi nung file khawihtute an nih avangin zirtir hna baka hna dang hi chu clerical staff-te kuta dah hi thil ṭul tak niin a lang.

PARUKNA: Zirna ṭha kan duh a, school ṭha tehna atana kan hman lar leh lian ber chu (tun din hmunah chuan) board exam result, overall pass parcentage a ni. Board exam awm ve tawh lohna elementary (primary leh middle school)-ah phei chuan school ṭha leh ṭtha lo tehna tur pawh hriat harsa tawh tak a ni. Board exam result a lo chhuak a, school ṭhenkhat pass parcentage chu 80%, candidate erawh 5-ah 4 pass, chu pawh third divi sion rank vekte a lo ni thei. Chutiang school chu school ṭhaah kan ngai chiah em? Tu leh fate luhtir nan kan ît chiah em? Chutih laiin, school ṭhenkhat pass parcentage 50% chauh, candidate erawh 50-ah 25 pass, distinction-ah mi 10, first division-ah 15 a lo ni thung a. Hetiang hi thil awm thei a nih avangin overall pass parcentage aṭang ringawt ni lovin, school ṭha kan tehna hi a key thlak a ngai a ni. Pass parcentage sang viau ṭhin, first division pawh nei ngai lo, third division rank school ni reng a awm theih avangin kha school zirnaah khan eng ang quality nge a awm tih naupang result aṭanga kan teh ṭhin a ṭul hle. Chuvangin, school ṭha tehna hi overall pass parcentage ringawt ni lovin, result aṭanga school hrang hrangte grade pein, chutiang zawnga school ṭha leh ṭha lo tehna ko kan thlak pawh a hun tawh a ni.

PASARIHNA: Zirtirtu training syllabus/course hi her danglam atan a ṭha mang e tih B.Ed. ka training ve lai aṭang khan vawiin thlengin rilruah a la thi thei lo. Lesson plan kan ngaih pawimawh em emte hi thawhna school azir leh naupang quality azirin follow thlap thlap theih hun leh theih loh hun a awm thei khawp mai a, ngaih pawimawh berte zinga neih chi ni pawhin a lang lo. Tin, naupang psychology inang lo tak tak fuan khawm an nih avangin an rilru sûkthlek leh theihna azira enkawl dan kawngte hi ngaih pawimawh a ṭul tak zetin a lang.

Chutiang zelin, zirtirtute hi school-a an subject lak ṭheuhah an master (thiam bel lehzual) lehzualna tura zirtirtute chher hriam hi ngaih pawimawh a neih a ṭul khawp mai bawk. Entir nan, BA ni si Maths zirtirtu, BSc Botany ni si Physics zirtirtu; chutiang zelin graduate-na subject ni hauh lo, ṭhenkhatah phei chuan high school thleng bak an zir bik hauh loh subject zirtirtute awm theih a ni a, mahni subject zirtira master lo tak tak hi awm theih a ni. Chuvangin, trained leh untrained te thawhna school result hi danglam viauna chhan tur vak a awm lo a ni. Chu chuan training college-a kan inhrual dan hi her danglam a ngai tih a tichiang mai awm e.

Sawi tur tam tak a la awm nachungin, ṭum khat atan chuan kan duhtawk rih phawt ang. A ṭul dan azirin kan la sawi chhunzawm leh a niang chu.

- David L. Chhangte, 8794463484