Written by
Commissioner Lalkiamlova
Tuikual South

ZORAM HI KAN RAM A NI

Mr Vungzaliana, Ex Minister Manipur State, Churachandpur khuaa khawsa mek chuan ka beng hriat ngeiah: “Mizo hnahthlakte hi khawi dangah mah kan him lo, Manipur-ah kan him lo va, Tripura-ah kan him lo va, Assam-ah kan him lo va, ram pawn Myanmar-ah leh Bangladesh-ah te pawh kan him chuang lo. Mizoram hi Lalpan kan himna kulhpui atana min buatsaihsak a ni a; Mizoram muanna tichhe thei zawng chuan tu hnam mah hian politics vawrh lo ila kan tan a ṭha” a ti. Pu Sailova IAS Rtd, Tripura State pawhin “Mizoram hi Mizoram chhung leh a pawna Mizote pawhin kan ram neihchhun a ni a, kan hmangaih a, a ṭhatna tur kan ngaihtuah ṭheuh” a ti bawk.

Tun hnaiah Myanmar ka han zinnaah pawh remchang apiangah kum upa deuhte chu Mizoram an thlir dan ka zawt zel a “Kan in puiah kan ngai” an ti ṭheuh mai. Chutih rualin ‘thil chhia apiang min puh mai hi chu na kan ti deuh’ an ti; entir nan vawk hri leng ang te kha. India ram state dang leh Bangladesh-a awmte thleng pawhin zawt ila ‘kan in puiah kan ngai’ tih hi min chhanna tur a nih ṭheuh ka ring. In puia ngaitu chuan a chhiat an phal tur a ni lo vang. Hei hi zo hnahthlak hnam hrang hrangte hian kan hriat reng a, Mizoram muanna tichhe thei tur politics leh thil dang engmah kan tih loh a pawimawh khawp mai.

Chutih rualin ram chhung mipuite pawhin nu leh pa nih tling taka kan Mizo-pui state dang leh ram danga awmte hi kan dawnsawn leh thlir a pawimawh. Mizoram muanna tihchhiat theihna kawng hi helna huaihawta ralthuam chelek a chet chauh hi a ni lo tih pawh kan hriat a ṭha. Ruihhlo leh mihring tichhe thei thil tawlh luh te,
inṭhenna siam zawnga hnam inlakbingna te leh thil dang dang a ni thei ang. Keimahni leh keimahni kan indo va, kan inhmuhsit a, kan induh loh tawn hian kan te tulh tulh tih pawh hriat a ṭha.

Mizo hnahthlakte hian Mizo tih hi kan duh emaw duh lo emaw Mizoram hi chu kan thlir rawn a ni. Kan inpui ber Mizoram state-a awmte hi Mizo kan ni a, Mizo nih duh loa Mizoram inpuia chhal pawh a inrem chiah lo vang. Mizoram chhiat leh ṭhat hian kan mimal nun, kan chhungkaw nun a khawih vek niin a lang. Myanmar lama awm nghet tawhte pawhin Mizoram hi an intineitu em em a, ram dang daih angin an ngai thei chuang lo. Israel-te chuan an ram an ngai hlu em em a, mi rama kum tam tak awm tawh, Israel rama engtik lai maha khawsa ngai reng reng lo pawhin an ngai a. An mitthite phumna tur pawhin Israel ram ngei an thlang a, ram hla tak tak aṭangin Israel ramah in leh lo an nei lo chung pawhin an mitthite phum turin an kal pui vang vang duh a ni. Chutih rualin ram hmasawnna tur an veipui tel bawk a, an veipui ni satliah mai lovin theihtawp an chhuah a. Sum leh pai leh an thiamna te pawh an thawh huam ṭhin. Chutiang chuan zo hnahthlak Mizoram chhunga awm lote pawhin harsatna an tawh tak tak chuan Mizoram bawk hi an pan khawm ṭhin. Chuvangin, he kan inpui Pathian min ruahmansak tan hian ṭhahnem i ngai ṭheuh ang u.

Kan ram ṭhatna tur hian kan ṭan tlan theihna kawng tam tak a awm. Kan buaipui em em pakhat chu lei min hi a ni. Lei min siamtu pakhat chu lei chhungrila tui lut a ni. Kan in leh a vel te timin ṭhintu ber chu kan tui chhe paihte tui luankawr pangngaia lut lo va an tham ral ṭhin hi a ni. Chutiang chiah chuan kan in chung tui te pawh kawra fel taka luantir lo va, kan in bul vela an far tluk tluk mai hi lei min siamtu a ni. Kum 2003 chhovah khan Tamilnadu-ah ground water (lei chhunga tui) an pump chhuah ṭhin chu nasa takin a tlahniam a. Entirnan: feet 30 vela tui ṭha pump chhuah tur an hmuh ṭhin kha feet 40 velah an hmu ta chauh mai a. Chumi avang chuan Tamilnadu sawrkar chuan lei chhungril tui (ground water) re-charge turin ‘In tinin mahni in chung tui kawra luanluhtir lovin, lei chhungrilah dah luh vek tur a ti a. A tih dan technical thil mipui hnenah an zirtir vek a, an plan min thawn a, mahnia ti thei lo chu sawrkarin a tihsak a, a senso an tumtir thung a. Kum 2004 January thlaa kan chhuahsan khan 80% in an hlawhtling tawh a ni.

Ram mipuite mamawh mipuite tihtir thei sawrkar hi sawrkar ṭha leh ropui tak a ni. Chutianga an mite anmahni tan ngeia thil ṭha tihtir thei sawrkar chu kan mamawh khawpin ka hria. Sawi tawh angin Mizoramin kan mamawh chu leimin tih tlemna tur hi a ni. Chumi atan chuan in tinin mahni in chung tui luikawrah luanluhtir vek tur tih thupek a chhuah a ngai. Chu chu an vil zui bawk ang a, mipuiin thuawih takin kan zawm bawk tur a ni. Tichuan, lei min pawh a lo tlem zawk ngei ang. Hei hi kan vaia kan tan tlan theihna leh kan tih tur pawimawh tak a ni. Sawrkarin hma han la sela, a tih dan tur min kawhhmuh se, in tinin ti ṭheuh ila leimin hi nasa takin a ziaawm ang.

Sawrkar sum ringawt ni lo mipuite leh mipuite vek in develope-tir thiam pawh hi sawrkar hotute tih atana thil ṭha tak pakhat chu niin ka hria. Chutiang tur chuan kan mi hausate pawh an inhawn a ṭul hle bawk. Andhra Pradesh Chief Minister Chandhra Babu Naidu-a ‘Janma Bhumi’ (i khaw lamah) tih programme te kha a va fin thlak tak em aw. Mi hausa pui pui thingtlang khua aṭanga rawn zi chhuak khawpuia awmte tan an bulṭanna khua thlirkirna programme a ni. Sumdawng hausa leh film star tam takin an lo chhuahna khua an tlawh a, an la retheih leh harsatzia an hmu a; mipuiin an lo chawimawi a, annin an khuate tan kawng ṭha te, tui in tur te, vantlang in te an siam sak a. Khaw tam tak tan development ropui tak a ni.

Kan ram hian mi hausa tawntaw tam tak a nei ve ta, mi hausate hausakzia chu chiahpuam te khan an tarlang chiang hle. Kristian ṭha tak nia kan inchhal lai hian kristian lem lo hausa te inphal tlukin kan inphal lo zawk tlatin ka hre ṭhin. Kan mi hausa tlemte te tih loh chu mipui vantlang develope-na tur atana ngaihtuahna seng leh thawk hi kan nei rih lo a ang khawp mai. Kan mi hausate u, nuaih li nga chauh sengin i chhuahna khua rethei leh harsa taka la awmte tan development hna ropui tak i thawk thei. Pawisa sem rawh u ka ti lo, an thlawh hma kawng, zau khat sialna te, tuikhur ṭha te, khaw chhung kawng te, bazar in te, tihsak theih tam tak i nei e. Chu chu Pathian malsawm duh zawng tak a ni bawk.

Zoram hi kan ram a ni, hawh u nuam takin i siam ang u.

Ram mipuite mamawh mipuite tihtir thei sawrkar hi sawrkar ṭha leh ropui tak a ni. Chutianga an mite anmahni tan ngeia thil ṭha tihtir thei sawrkar chu kan mamawh khawpin ka hria. Sawi tawh angin Mizoramin kan mamawh chu leimin tih tlemna tur hi a ni. Chumi atan chuan in tinin mahni in chung tui luikawrah luanluhtir vek tur tih thupek a chhuah a ngai. Chu chu an vil zui bawk ang a, mipuiin thuawih takin kan zawm bawk tur a ni. Tichuan, lei min pawh a lo tlem zawk ngei ang. Hei hi kan vaia kan tan tlan theihna leh kan tih tur pawimawh tak a ni. Sawrkarin hma han la sela, a tih dan tur min kawhhmuh se, in tinin ti ṭheuh ila leimin hi nasa takin a ziaawm ang.

- Commissioner Lalkiamlova, Tuikual South