Written by
C. Lalrochhara

KUM THAR THUTIAM OR RUAHMANNA

Kum thar thutiam (New Year Resolution) hi khawvelin an uar a, chutiangin ram rorelna khawlah pawh mipui mamawh hlenchhuah ngei ngai kum thar ruahmanna an siam ṭhin. Prime Minister Jawaharlal Nehru pawhin kum 1953  April ni 4, Zing dar 7.45 khan REID HOUSE (Assembly House) Member 24 hmaah kum khata thla sawmpahnih chhunga tih tur emaw, kum hnih chhunga tih tur fel tak emaw duang lawk ṭhin a, hlenchhuak ngei turin a ti nghe nghe. 

Kum 2021-a Vanglaini chanchinbu Copy chhuak hmasa berah Vanglaini Palaiin Chief Minister Pu Zoramthanga a kawmna chuan hmun lailum leh hlu lai ber changin chutah chuan, kum 2021 hian sawrkarin Chaw-a intodelh leh Mau a ngaihpawimawh tur thu fiah takin ziah a ni a. A lawmawm hle. 

Khawvel mihring tam zawk hian kumthar resolution kan siam ziah ṭhin nia sawi a ni a. Mahse, kan thutiam zatve vel chu kum chanve (May, June, July etc) velah chuan awmzia an nei tawh meuh ṭhin lo nia sawi a ni thung! 

Babulon mite khan kum 4000 kal ta khan an lo ching daih tawh a, tih nghal theih thilte chu kumthar khawvar rualin a takin an ti nghal ṭhin. Rom-hovin Babulon mite tihdan ching zuiin kum thar tirhah an pathian Janus (January thla an phuah chhan) hnenah thu an tiam a, an kumthar thutiam hlenchhuah chu an pathianin malsawmna hnar niin an ngai. 

Kristiante pawhin kumthar thutiam hi kan ching chho ve zel a. Kum 1740 vel aṭang khan Methodist kohhran dintu John Wesley, chuan Kumhlui thlah zanah emaw, kumthar niah emaw inkhawm buatsaihin Pathian thu chhiar te, hla sak leh kumthar lawmna hun a huaihawt ṭhin a. Pathian hnena intiamna chauh ni lovin mihring, mahni tana intiamnaah an ngai a ni. Hun a kal zel a, thu tiam dan pawh an her danglam ve hret hret a, tun thlengin kan la chin chhunzawm ta zel a.

Khawvela ram hausa ber zinga mi US ramah khuan New Year Resolution siam hi a ram mipui zatve vel zet an ni ṭhin niin an sawi. Ram ropui American rama chengte khuan kumthar thutiam hi an uar lehzual nia sawi a ni a, kum zabi 21 hnu lamah a tlangpuiin American zinga 40% te chuan kumthar thutiam hi an nei ziah anga chhut a ni. Tun hnaia America rama an zirchiannaah chuan 45% zet hian kumtharah thu an tiam ṭhin a, mahse 8 percent chauhin an tihlawhtling niin zirchiannaah an tarlang. University of Bristol in mi 3000 an zirchiannaah chuan 88% te chuan an thutiam an tihlawhtling lo a. A tirah heng mi 3000 zinga 52% te chuan an thutiam hlen an inrin thu an sawi ve bawk a, an vai chuan an tihlawhtling lo nasa hle a, mipain thutiam an hlen nasa zawk a, 22% velin an tihlawhtling a. Hmeichhe zinga 10% vel chauhin an kumthar thutiam an tihlawhtling ve thung a ni.

Marist College Institute for Public Opinion-in a tarlan dan chuan kum 2018-a resolution an siam zinga lar zual 21 te chu group thumin an ṭhen a, Hriselna (thau tih tlem, exercise lak tam tur, hriselna atana ṭha ei leh in, meizial leh ruihtheihthil (zu etc) laka fihlim, etc.

Hmasawnna kawng zawha hna ṭha zawk leh eizawnna thar siam, sum hman dan fimkhur, zirna zawm ṭhat leh, khualzin, chenna in thar neih ve, etc.

Nunphung duhawm nei tura kum dang aia mi ṭha zawk nih, hun hman ṭhat, tum fel tak neih, chhungkuaa hun tam zawk hman, midang chunga ṭhat chhuah, ram hmasawnna tura politics lama inrawlh ve, lungkham tihtlem, etc.

Sakhaw ngaihsak, Pathian hnaih, Bible chhiar, chhung inkhawm neih, ringtute zinga tel tam zawk, etc.

Kan Chief Minister thusawi Chawa intodelh leh chaw ei tur ṭha pek hi UNO pawhin a ngai pawimawh em em a. General Comment 12 of the UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights 1999-ah khan ‘Right to Food hi mumal takin khawvel pumah a lo kalpui tawh a. Chawa intodelh turin eizawnna ṭha an nei tur a ni a, chung an mamawh an hmuh theihna tur pawh chu anmahni tana pawi lo leh him, an hnamzia leh sakhua pawhin a pawm theih a ni tur a ni. Mi tu pawhin ama duhthu leh tihtheih piah lama a chaw mamawhte a hai lut thei lo a nih chuan (e.g. piansualna, ṭam tla, chiatrupna thleng, etc) a mamawh pek chu sawrkar tih tur a ni’ a ti nghe nghe. 

Kum 1966 World Food Summit-ah khawvel pumah taksa mamawh eitur nei lo zat chu kum 2015 thleng khan chuan a zatvea tihniam tura hmalak a ni a, Food and Agricultural Organization (FAO) pawhin 2008 khan hemi atana hma la tur Righ to Food unit a duang nghe nghe. Right to Food campaign hi India bakah ei tur harsatna khawvel ram hrang hrangah neih ṭhin a ni a, kum 2007 World Food Day-ah pawh ‘Right to Food hi mi zawng zawng dikna chanvo a ni’ tih hi a lo hmang tawh bawk a ni.

Sawrkar laipui pawhin chaw atana India ram mipuite rin pui ber heng rice, wheat, pulses, etc nasa zawka tharchhuak turin National Food Security Mission te kalpui a ni a. State sawrkarte'n agriculture development lama hmalakna hmasa atana ṭanpuina 100% grant an pekchhuah theihna tur Rashtriya Krishi Vikas Yojana bakah scheme hrang hrang duangchhuak bawk.

Mau tâmah khan kuthnathawktute tana hamṭhatna tur ber thlai thar hralhna chiang sa (market assurance) leh vanduai palh thu hlaa invenna (crop insurance) a awm bawk hek lo. Chutih lai mekin khawvel pumah khuahkhirh ngaihna awm lovin ei leh in man a sang chho zel si a, sawrkar laipui pawh a lu a hai ṭhin hle a nih hi.

Kum thar thutiam leh ruahmanna mipuite pawhin a taka an hlenchhuah kawngah sawrkar inrelbawlna ṭha leh ṭha loah thui tak a innghat. 

Tun thlenga lal ram inawpna chungchangah Rom lalram ropuizia kha mithiamte hrilhfâk a la ni reng. An sorkar inrelbawl dan ṭhatzia te, an rorel dan kalphung chu tunlai sorkar tin hian an lachhâwng vek an tih hial khawp a ni. An khawpui Rome khawpui pawh ‘Chatuan daih khawpui’ an ti hial a, kawngpui zawng zawngin a chhûn vek, an ti. A hun laia sawrkar dang Rom sawrkar han ter pha tur an awm lo reng reng a, an ram awpte aṭangin ei tur leh silhfen chi tinreng a lo luang lut a, anmahni aia tam daih sal an chhawr a, an nawmchenna sanziate hahipa sawi tur a awm. 

Rom ram ropui tlukchhiat chhan Indon vang ni loin nawmchen uar vang a ni. An lalte leh mi liante'n nuam an tawl nasat vanga ram dan leh hrai an bawhchhiat nasat luat vang te, Sakhuana lamah tlachhiain Pathian ram leh chhungkua an ngaihthah a, nupa inṭhen tam em em a, pawn lam hmelma beihna tur ralthuam siam vak vak laiin an ram hmelma chu chhung lama awm anmahni zawk chu an ni tih an hriat loh vang te, mipui rilru put hmang dik thei tawh loh vangtein khawvel thawnthu neitu Rom lal ram a tlachhia a, ding chhuak leh tur awm lovin a kehdarh ta a ni.

Kan ramah pawh ram hausakna, sum pai leh thuneihna pumhmawm (accumulation of wealth and power) avang te, ram hausakna (Mizoramah chuan state budget ti mai ila) insemsawm rual loh avang te, state-in a ram mipuite hnena a pek tur dik tak heng economic, political leh social security a pe tawk loh avangte hian dan kalha eizawnna tam tak a lo pian phah fo. 

Mautamah khan tuna kan sawrkar hrawn mek hian kuthnathawktute tana hamṭhatna tur ber thlai thar hralhna chiang sa (market assurance) leh vanduai palh thu hlaa invenna (crop insurance) a awm loa. Kha mi hnuah khawvel pumah khuahkhirh ngaihna awm lovin ei leh in man a sang chho zel si a, sawrkar laipui pawh a lu a hai nasa tih kan hria. 

Tuna kan Chief Minister in kumin chhunga a kaihhruai sawrkarin a ngaih pawimawh tur a sawi hi kum tawpah mipuiin a takin a thleng em? a hlenchhuak ta em? tih hi an chhinchhiah reng dawn a, mipuiin hmuh an duh chu thusawi ni lovin a taka hmuh theih sawrkar hmalakna ṭha leh ṭangkai a ni. 

Nikum aṭangin hunkhirh Covid-19 kan tuar a, sawrkar pawhin a tum loh dan deuha ke a pen a ngai. Mahse, indem hun a ni lo tih chángchàwia state dang keh ram dang pawhina kal dan thar an siam tawh lai leh nikum 2020 kha Sport Minister nena Lungphum phum kum, kumin hi a tihhlawhtlin kumah ngai se la, mi Monu damloh vang mai maia State pakhat ruahmanna a tlawlh a nih chuan Shakespeare'n, "Hmuihmul nei lovin a hmuihmul chhala thu a tiam chuan awmzia a nei lo" a tih ang khan mipuiin sawrkara rinna nghah ngam chu harsa an ti hle tawh ang.

- C. Lalrochhara