ZIRTIRTU

Tlem lai khan biakhlatna hmangin mi pakhatin min rawn bia a. Zirtirtu nghet lova an lak thar, hna pawh ṭha leh rim taka thawk, an thawh hun tura an ruat tawp lailawk, zirlaiin an mamawh avanga thawh zawm mawp mawp, thawh zawm theihna lehkha lo chhuakin an thawh zawm mawp mawp hun a chhiar telsak loh, lungawi vak lo aṭangin a ni. A hma pawhin mi dang dangin min lo be tawh bawk a.

Kei hi zirtirtu ka ni a, ka nu leh ka pa kha Primary zirtirtu hna pension thlenga thawk an ni bawk a. Ka u te pahnih hi Higher Secondary leh College-a zirtirtu hna an pension thlenga thawk an ni a, ka ute zingah zirtirtu hna thawk miah lo pakhat chiah a awm a (a hnuah hna dang an thawk zui thung), zirtirtu chhungkua ka inti ngam ve.

Ka nu leh pate zirtirtu an nih hunlai leh keini zirtirtu nih chhoh ve hunah hian zirtirtute ngaihhlutna leh zahna a tlahniam nasa hle niin ka hmu. A tlahniam satliah pawh ni lovin, ṭhenkhat chuan nuihsawh lek lekin an sawi tih tunhnaiah hian keimah ngeiin ka hriat bakah midang sawi ka hre ta fo mai!

Mithiamten an sawi dan chuan ram changkan leh changkan loh hi an rama zirna kalpui danah a innghat an ti ṭhin a. India ramah ngei pawh tun thlenga kan zirna innghahna la ni reng, Kothari Commission chuan hei hi a nemnghetin a report bu bulṭanna atan “Ramin a nih tur hi a classroomah a innghat” tih a hmang nghe nghe.

Tun hnaiah (ti ila tun hma aṭang pawhin a ni ang) kan rama zirna chungchangah mi tin tih theih deuhthaw kan harh chhuak a, sawisel tur leh duhkhawp lohna kan neih pawh a tamin kan sawi theihna hmun neih apiangah a hman hmanin kan sawi ti ila, a sual tam lo khawp ang. Kan sawi dan a inang lova, kan hriat chin pawh a inchen lo khawp mai. Ram pawn leh state dang nen kan inkhaikhin a, rampum huap inelnaa kan lan leh lan loh aṭanga bul ṭanin kan zirna kalphung leh sawrkar leh zirtirtute demin kan thusawi kan titawp tlangpui ṭhin. A dikna chen a awm.

Tun ṭuma ka thuziakah hi chuan zirtirtute thlurbing ka duh a, zirtirtu ka nih ve bawk avang leh zirna hniam ber (primary) aṭanga a sang ber (university) thlenga ka tawnhriat aṭangin mi nawlpuiina kan ngaihtuah loh lam sawi ka tum a ni.

High school kan kal laiin kan zirtirtupa Pu Zorama khan, “Exam result a chhuahin pass dan a ṭhat chuan ‘zirlai an nei ṭha a ni’ an ti a, pass dan a ṭhat loh chuan ‘zirtirtu an nei tha lo a ni’ an ti leh daih ṭhin,” a tih kha tun thleng pawh hian mi tam tak rilru puthmang chu a la niin ka hria.

Zirtirtute hi thawk tlem, hlawh tam nia ngai leh ngaisang duh hauh lo hi sawrkar hnathawk lian leh thutlukna siam kawngah pawh thunei pha zingah an awm tih, an ṭawngkam leh thiltih aṭanga hriat ka nei ta nual mai a, zirtirtu ka nih ve mai bakah nu leh pa leh ute zirtirtu hnathawka an ṭhatlai hmang ral ṭhak nei ka nih avang hian hetiang rilru pute hian min tihnual thei hle ṭhin.

Eng anga dinhmun sangah pawh dingin mi dang mamawh lo inti khawpa hlawhtlinna sual chhuak niah pawh inngai mah ila, ka bul ṭanna leh ka ṭhan chhohnaa min puitu zirtirtute hlutna ngaihthah leh hre lo ka nih chuan ka thiamna chu a khingbai hle tih hi hriat a va pawimawh tehlul em! Zirtirtute aṭangin zirtirna ṭha ber beiseiin zirlai ṭha ber chher chhuak turin phut viau ṭhin mah ila, an hna an thawhna kawnga an hmasawnna dal tlattu kan nih chuan ‘beisei bo beisei’ kan ni ta a nih pawhin indem tur kan awm awm lo asin.

Pangparte hi mawi taka partir tur chuan a ṭona lei chu a mamawh ang tui kan pek a ngai a, a ṭul hunah nisaa kan pho chhuah a ngai a, leiṭha a mamawh ang kan pek a ngai ṭhin. A ṭona lei chu enkawl miah lova kan phun tawp chuan chu pangpar kung chu a par hmaa a thi a nih loh vek pawhin, pisil te te leh mawi tham lo te bak par a chhuah thei ngai lo vang. Hetiang deuh bawk hian kan ram la enkawltu tur naupangte hi an ṭhan lennaa anmahni kaihruaitu (an ṭona lei) an zirtirtute hi an mamawh ang (tui, leiṭha leh ni eng) kan pe phal lo a nih chuan, mithiam leh hlawhtling tak tak kan beisei ang kan hmu lo thei a ni tih hi ngaihtuah tel a va ngai em.

Vawiin Zirtirtute Ni a lo thlen hian kum tam tak kan lo tih ṭhan, a thu leh hmui chauhva kan chawimawi leh zahna chibai kan buk ṭhin kan zirtirtute hi anmahni laka kan beisei ang mithiam leh puitling an chher chhuah theih nan ni khat chauh ni lo, ni tinin an mamawh ngaihtuah ve tawh ila. Leiṭha nge, ni eng nge tui an mamawh tihte bengsikin i chhut ve ang u. Tuthlawh tel lova hlo thlawh te, lên tel lova sangha mante a harsat ang bawk hian zirtirtute hian an hnathawhna kawngah hian hmasawn zel turin eng nge an mamawh tih hriat tum ila. Kan tun hun min thlentirtu kan zirtirtute hi kan tum ram kan thlen tak avang maia theihnghilh lovin, ram hmasawnna atana an mawhphurhna pawimawh tak hi zahsakin an tan ke i pen thar leh ang u.

- Dikteii Hnamte