Mizoramah khap a tam viau em ni?
Mi tam tak chuan Mizoram hi khap tamna ram tiin kan sawisel ta fo mai a. Tun hnaiah Home Minister hoin Krismas leh kum thar vuakveta halpuah khapna tur chungchang sawiho leh buaipui ṭan a ni leh a. Mi tam tak chuan he thil pawh hi ṭul ti lo kan tam hle a. A lehlamah chuan tun hma lama kan hriat ngai loh thil, khap ṭula kan hriat ngai lo thil tam hi dan hmanga khap leh khuahkhirh a ni ta zel mai a. Khapna dante hi inbihchiang dawn teh ang.
Engvangin nge khap a tam?
Mizoram hi ram ṭhang lai, ram hmasawn ve mek kan ni a. Tun hma lama eng teh vaka kan ngaih loh thil, kan lo en liam mai mai ṭhin, ngaia kan neihte hi dan hmanga khuahkhirh a nih hian ka pawm thiam lo va, Mizoram chu khap tamna hmun tia sawi hi a rî a ring ta viau mai. A ṭhente chuan khap leh khuahkhirh a tam lutuk hi sawiselin, Mizoram chu ‘Khapistan’ te an ti fiamthu ṭhin a nih hi. Zu khap a ni a, halpuah leh halmawi hâl thlengin kan khap vek mai hi an hrethiam thei lo. Mizoram chu ram zalen lo leh thil reng renga sorkar inrawlh ṭhin angin kan sawi ta mek a ni. A lehlamah chuan, tun hma lama khawtlang leh nunphung tibuaitu pawh ni lo kha a titu an tam hian khap ngai lo ni ta a. Tun hma lama kan enghelh vak loh kha enghelh tham, buaipui tham a lo ni ve ta a; dan hmanga khap a lo ngai ta ṭhin a ni ber.
Tin, chu bakah, kan zalenna kan hmanna tam tak hi mi dangte tana harsatna thlentu a ni ṭhin avang hian dan hmanga khap ngai a lo ni ve bawk ṭhin a. Sap ramte anga khua leh tui ṭha, mi dangte ngaichang thiam tak hnam kan nih chiah loh avang hian thil tam tak hi khap a ngai ta ṭhin a ni ber mai. Thil tam tak hi inhriatthiamna nen kan lo kalpui ṭhin kha, a titu an tam a, an uar tak viau hian ninawm, buaithlak a lo chang a, sorkar beng a lo thleng a, dan hmanga khap loh theih lohna chen a awm ṭhin a ni ber e. Tun hma lama khawtlang tana hnawksak thil, khawtlang hruaitute’n ṭawngkama an khap theih mai ṭhin kha khap hleih theih loh, mihring an lo pung ve zel avang hian ziak a dan hmanga khap an lo ṭul ta a ni. Sorkarin mipui nawlpui tana ṭha tur ber ngaihtuah in thil khap a lo ni ṭhin a, chuvang chuan, Mizoram chu khap a tam kan ti ta ṭhin a ni ber.
Khap ngai Mizote?
Tun hma lama Mizo khawtlang nun hrim hrim kha dan leh dûn awm ve bawk mah se, ziak loh dan kan tih ang deuh, thil tih ṭhana kan neih hmang inawp leh inenkawl ṭhin kan ni a. Mizorama kohhran lian ber Presbyterian kohhran pawh hian an chhuan em em pakhat chu ‘ziak loh dan’ hi a ni. Ziak loh dan hi mipui chi hnihah hman theih a ni a. Khawtlang hmasawnna lama sang lem lo, lal leh khawtlang thuneitu ten an rel ang pawm mai chi-ah hman thei a ni a. A nih loh rau rau chuan khawtlang nun hmasawn tak, inrel fel takah chauh hman theih a ni te pawh a tih theih awm e.
Khawtlang nun ṭhang laiah chuan ziak dan mumal tak hi neih a ngai fo mai. Tun hma Mizo nunah khan lal thu kha dan a ni mai a, a bak chu zawlbuk thuchhuakte leh khawtlangin tih ṭhana an neih dante hmang khan an inenkawl a, an ngai pawimawh em em ṭhin a ni. Khang ang dan kha an zawm ṭhain an zah em em a ni. England ang ram changkang (civilise society)-ah khuan ziak lo danpui (unwritten constitution) an hmang a; an ziak loh dan leh inrelbawlna khu tun thleng khuan an la zawm ṭha viau a ni.
Khitiang kan sawi pahnih ni loah chuan ziak dan leh thupek hi mamawhna a sang viau a ni. Dan chu a lal em em a, an ngai pawimawh a, dan chu a nih angin an zâwm a, chu dan chu miin zâwm lo se, sorkarah an hrilh mai hreh lem lo bawk. Mizote pawh tun hma lam khan kan khawtlang nuna tih dan tam tak kha la chhawngin, khawtlang inawpna dan siam, ziak pawh ni lo kha an lal em em ṭhin. YMA-te pawhin khawtlang tana hnawksak chu hnawhchhuah theihna hial an nei ṭhin a nih kha. YMA-in mi an hnawhchhuah theihna kha khawi lai danah mah ziak a ni lo. Mahse, YMA-in an hnawhchhuah chu an chhuak lawng lawng mai a ni. Kohhran pawh hian inawpna leh inrelbawlna thil hi ziak thlip thlep lo mah se, rinna enkawltu an nih avangin an zah a, an thu ziak tlukin an zawm hram hram ṭhin.
Khawvel changkang zelah YMA pawh khing hreh lem lo an lo chhuak ta zel a. Tun hma lama ziak lo dana kan inenkawl ang pawh tih theih loh chang kan nei ta fo mai. Kohhran erawh a lang a pauin kan hnial ngam chiah lo nâin, sawisel leh lo phunpui hi kan awm ve ta fo mai. Intifing, phunchiar leh mi dangte hriatthiamna nei lo, mi dangte tan hnawksak hreh lem lo kan pun zel vang hian khapna pawh a tam ve zel a, a la tam zel pawhin a rinawm. Chuvangin, Mizo hnam hi khap ngai tak, khuahkhirhna mamawh tak kan ni a, khapna leh khuahkhirhna lamah hi kan uar deuh deuh a ṭul zel awm e.
Ram dangah khapna thupek ve thung
Mizoram hi khap tamna sawi hian kan han sawi ve tak ṭhin nâin, khawvel ram changkang zawkte hi chu dan leh thupek hi kawng engkimah a lo awm zawk emaw tih tur a ni a. Mihring ṭhatna leh inhriatthiamna hian an lo kal tawh mang lo va, engkim hi dan leh dun nei vek a lo ni zawk a lawm maw le. Khung ram changkang kan tih US-ah te phei chuan an state tin khuan dan mak leh nuihzatthlak tak tak, awihawm loh leh ṭul miah lote hi an lo siam teuh mai a. Hengte chu ram dan siamtu (state legislature) meuh pawhin an siam dawn em ni tih turte zuk awm a. Chumi awmzia chu mihring dikna leh zalenna tibuai thei leh harsatna thlen theitu thil tênau ber pawh an ngai pawimawh a, khapna dan an lo siam zawk a lo ni. Anni-ah chuan kan dan siam ang thil ṭhenkhat hi chu siam ṭulah an ngai tawh kher lo zawk ang. Dan neih kawngah chuan keini ai chuan chungnung tak an ni zawk, khapna dan bakah mipui tana ṭhatna tur dan pawh an nei ṭha viau a ni.
India ram hi Kumpinu hun lai aṭanga dan kan chhawm leh lak chhawn tam tak a awm a, thil ho tê leh thil tenau lutuk hi an lo tel lo zawk a lo ni a. Tun hnaiah dan an han siamṭhat hian dan pawh hi a khirh telh telh a, a buaithlak telh telh zawk a ni. Khawvel hmasawn zel hian dan siam, dan khermei siam zel hi a ken tel a lo ni a, Mizoramah pawh hian dan leh khapna hi kan nei ngah telh telh in a rinawm.
Israel-te kha Bible aṭanga kan hmuh theihah chuan Pathianin dan 613 lai a pe angin an chhût a. Chung zinga 365 lai chu khapna dan ‘SUH’ tih a ni a, dan 248 chu ‘RAWH’ tih lam a ni e, an tih chu. Mihringte hi kan duh dan taka kan han chet vel hi chuan mi dangte tana harsatna siam mai ṭhin kan ni a. Tu mah khap miah lova kan zalenna kan hmanna hi zalenna ṭha lo (negative liberty) an ti a; mi dangte ngaichang chunga zalenna kan hmanna lam hi zalenna ṭha (positive liberty) a ni e an tih chu. Miin a duh dan dana a nun hian mi dang tan harsatna a thlen ṭhin miau avang hian tiam chin awmna zalenna (limited liberty) hi kan mamawh rêng a ni. Pathian pawh khan Isreal-te hnenah khan dan a pek tam zawk kha khapna nih thu en pawh hian mihring hi chu khap fo ngai, venpui ngai kan nihzia te pawh a lang chiang viau awm e.
Kan hlimna, kan lawmna, nuam kan tih zawng te hi mi dangte tan hian harsatna thlentu a nih theih ṭhin avang hian dan mumal tak kan neih a ngai ṭhin. Kan neih kan chennate hi a nei ve lote tan buaina thlentu a nih theih avang hian kan fimkhur deuh deuh hi chu a ngai a ni. Tin, khapna kan tih pawh hi mimal pakhat tana ṭha tur ni lovin, a nawlpui tana kan ṭhat tlanna tura tih a nih avang hian kan pawm thiam ve pawha ṭul bawk awm e. Khapna dante hi min tichêptu ni lovin, kan himna, kan hlimtlanna tur zawk a ni tih pawmin, khap ngai lo, khapnain a tihbuai loh nun felfai neih zel te pawh kan tum a ṭha awm e.
-Dr. C Lalengkima