NGAIHDAMNA

Mihring, chhia leh ṭha hriatna nei, ngaihtuahna hmang thei kan ni a. Eng vangin nge Pathian hian min lo siam ve ni ang, siam kan nih chhante leh tu nge kan nih tihte hi kan ngaihtuah ngai em? Eng vanga ngaihdamna hi lo awm nge ni ang?

Lal Davida kha chuan amah siamtu ngei kha a zawt a. Chhanna hmuh chu – Amah siamtu, Pathian aia hnuai deuh chauh a nih thu te, ropuina leh chawimawina khumtîr a nih thute bakah, Pathian kutchhuak tinreng chunga lal atana buatsaih a nih thute leh a ke hnuaia engkim dah a nih thute a ni. Pathian ropuizia leh thiltihtheihzia ngaihtuah ila, kan hriatthiam zawh phak vek erawh chu a ni thei lo vang, mahse, chumi aia hnuai deuh chauha mite chu kan ni a; kan hlu a ni.

Pathianin amah angin, mihringte hi a anpui ngeiin mipaah leh hmeichhiaah min siam a (Gen. 1:27), kan zavai hian a hming pu tur, a ropuina tarlang tur atana a kut ngeia a siamte kan ni (Isaia 43:7).

Chutiang chuan Pathian thil siam tinrengte hi a ṭha a, eng mah duh loh tur a ni lo; lawm chunga dawn mai tur a ni (I Timothea 4:4). Tin, Krista Isuaah chuan thil ṭha ti turin min siam a, Pathian kutchhuak ngei kan ni a, thil ṭha tih hi kan awm dan tûra buatsaih lâwk a ni (Ephesi 2:10). Tuna ka sawi takte kha Pathian thu, Bible-in mihringte hi tute nge kan nih tih min hriattir dan, nih ngei atan pawha duhawm tak a ni. Pathian laka kan nihna dik tak hi kan nun chhuahpui thei a nih chuan kan zavai hian Pathian min siam chhan ang takin mi hlawhtling, nun duhawm leh ṭha zawk neitute kan lo ni thei ang a, a famkimna tak tak erawh chu nakinah Vana kan chan tur la ni rih bawk mah se, he khawvel ngei pawh hi a nuam lehzual ngawtin a rinawm.

Hetih lai hian, Eden huanah khan bawhchhiatna a lo awm a. Rom 3:23-ah chuan, “Mi zawng zawngin thil an tisual tawh vek a, Pathian ropuina an chang zo ta lo a ni,” tih kan hmu a. Pathianin, “Mi suaksualte chu thiam ka chantir dawn si lo va,” (Exodus 23:7) a tih ang takin mihringte chu chatuana hrem hmabak, boral mai tur kan lo ni leh ta vek zawk si a ni.

Sual pakhat avângin thiam loh chantîrna rorêlna chu mi zawng zawng chungah a awm a (Rom 5:18). Thiam loh chang mihring kan nih angin, thiam changa kan awm theih nân ngaihdam kan ngai a ni. Hetia kan lo pian ve ringawt hian mi sual, chhandam ngai, ngaihdamna zara thiam chantir mamawhtute vek kan lo ni reng tihna a ni. Amaherawhchu, Pathian chuan Isua Krista thisen chu kan tan sual thupha chawinaah a ruat a (Rom 3:25), Isua Krista tlanna hnathawh hlu tak avâng chuan, kan sualte chu ngaihdam a lo ni ta a (Kol. 1:14). Rom 4:7-8 kan en chuan ngaihdama awm tawhte chu Pathianin thiam min lo chantîr leh ta a ni. Thiam chantîrna chu – Pathianin fela min puanna leh chumi zâra amah nên kan inremna hi a ni. Pathian avânga lo awm, thil thlâwn pêk, kan zavai tân niin, chu thiam channa chu thil zawng zawng lakah a ni.

Pathianin Kristaah chuan min ngaidam tawh a, ngaihdam kan ni. Amaherawhchu, Timothea lehkhathawna kan hmuh, “A ringtute chhandamtu a nih deuh ber,” (I Tim. 4:10) tih ang tho khan, ngaihdam kan nihna pawh hi keimahni tan ṭheuh kan seng luh a, kan lo pawm ve a ngai ang.

Kan zavai hian mi sual, ngaihdam, rinna avanga khawngaihnaa chhandamte kan ni (Ephesi 2:8). Khawngaihna hi a hmu fiah apiangte tan a hlu zual a. A sawi thiam deuhte phei chuan a phu lote chanvo a ni, an ti ṭhin a. Ni e, khawngaih kan ngaih tawh chinah chuan engmah hi kan phu vang a ni thei tawh ngai lo. Hetih lai hian khawngaihna chu a hlut em avang ringawta a lo pun leh zual zel theihna tur atana suala awm reng erawh chu kan nih dan tur a ni thei tawh lo va. Pa ropuinain kan tana tuartu Krista mitthi zîng ata a kaitho leh ta zawk ang khân, keini ho pawh hian nun thara awm hi kan bat a ni tih kan hriat a ngai. Pathian hmangaihna luangliam leh a khawngaihna kang ngai lote avang chauha ngaihdamte hian eng nge kan tih ve tak ang le?

Lal Isua thupui ber pakhat chu ngaihdamna hi a ni. Kraws-a khenbeh a nih a, a hnuk chah dâwn ṭêpa a ṭawngṭaina thleng pawh khân “Ka pa, anni hi ngaidam rawh,” tih a la ni fan; rawng a bâwl lai khân ṭawngṭai dân tur min zirtir a, Lalpa ṭawngtainaah hian dilna pathum a awmin – Tlai leh puarna te, ngaihdamna te leh sual laka fihlimna te a ni a, ngaihdamna hi a pawimawh êm avangin a sawi chhunzawm nghal bawk, “Mi an bawhchhiatte in ngaihdam chuan, in Pa vâna miin a ngaidam ve ang che u. Nimahsela, mite in ngaihdam si loh chuan, in Pain in bawhchhiatte a ngaidam bîk lovang,” (Mat. 6:14,15). Amah zuitute chu ngaihdamna famkim kan chan theihna tur atâna ngaidamtu ni ve ṭhin turin min zirtir a ni.

Juda-ho khân Mosia Dân kha an ngai pawimawh êm êm a, an nun kaihruaitu ber a ni. Rabbinical Traditional an ti a, zawm ngei ngei kha an tum ber a ni bawk. Zawnei Amosa lehkhabu kan chhiar chuan, Pathianin Israel fate hmêlma a hrem tur thu a sawi a – Damaska te, Gaza te, Tura te, Amon leh Moab-ho bawhchhiatna te chu vawi thum thleng a hrethiam a, a vawi lina avânga a hremna chu a tihreh loh tur thu kan hmu a ni. Hetiang hian mi sual, sual hi vawi thum thleng chu ngaihdam theih angah an ngai nghet hle a, a bâkah chuan hremna inhmuhtir nghal zat zat mai kha an rilru a ni bawk âwm e.

Hei hi rilru-a neih reng chungin Petera chuan, “Lalpa kan unauvin ka chungah thil ti sual se, vawi engzât nge ka ngaihdam ang, vawi sarih em ni?” a ti kher a nih kha. Amaherawhchu, Isua khân Mosia hnêna thupêk leh Dân te kha a paihthla lova, a tihfamkim lam zâwk kha a lo kal chhan a nih thu min hriattir a (Matthaia 5:17); vawi sarih ni ta mai lovin, vawi sarih hmun sawmsarih a ti ta zâwk a, hei hian Pathian ngaihdamna – tâwp chin nei lo a entir bawk.

Tin, ngaidam ve duh lo, bawih pakhat chungchang tehkhin thu a sawi chhunzawm a. Vân ram chu lal ber tu emaw a bawihte hnêna sum tihfel tum nên a tehkhin a ni (Mat. 18:21-35). Amaherawhchu, ngaihdamna changtu bawih khân ngaihdam a nihna kha a nunah a lan chhuahtir lova, a leibatsaktu chunga a awm dân avâng khân ngaihdamna tluantling chang tlâk a ni ta bik lo a nih kha. Kha tehkhin thu kha kan chhiar zel chuan, “Mi tinin thinlung taka an unaute an ngaihdam loh chuan, ka Pa, Vâna mi pawhin chutiang bawkin an chungah a ti ve ang,” tih kan hmu a ni. Chuvângin, Pathian ngaihdamna chang mêktute hi ngaidamtu kan nih ve a ngai tihna a ni.

Kan rawngbâwlnaah te hian rem loh kan nei ṭhin em? Mi tute emaw hliamin kan lo tina fo tawh ṭhin em? Keimahni ngei pawh hi tute emaw avângin kan lo na tawh ṭhin em? Ngaihdamnain hmun a chan theih lohna tur khawp hiala natna kan lo tuar tawh ṭhin em? Kan nun khawi emaw laiah chuan ngaihdam ngai kan nih tluk zet hian ngaidamtu kan nih a ṭul hun pawh a lo awm ve tawh mai thei, mahni ṭheuh lo inzâwt ta ila. Mere Christianity tih lehkhabu ziaktu CS Lewis chuan, “Mi zawng zawngin ngaihdamna hi thil ṭha tak a ni kan ti vek,” a han ti te te a, “Ngaihdam tur kan neih hma chuan,” tiin a sawi chhunzawm a ni. Ngaihdam kan ngaih laia kan mamawhna a nasat leh sân ang zât tho hian ngaidamtu nih pawh hi a harsa a ni mai thei. Mahni ṭheuh inen ila, eng nge kan dinhmun ni ve ang?

Isuan engtin nge a tih kha? “Maicham bula thilpêk i hlan lai ngeia, i unauvin i chungah lungnih lohna a nei tih i hriat chhuah leh chuan chuta maicham hmaah chuan i thilpêk chu hnutchhiah la, kal langin, i unau chu va rem zet la, chu mi hnu-ah i thilpêk chu rawn hlan rawh,” a ti a nih kha (Matthaia 5:23). Mi dangte ngaidam lo leh rem lo chunga kan thilpêk te, kan fakna te leh ṭawngṭainate, kan rawngbâwlna leh tih ve zawng zawngte hi rimtui atân min pawmsak dâwn ta lo tihna a ni thei hial ang em, i ngaihtuah tlang teh ang u... Eng vângin nge kan rawngbâwlna te hian rah a chhuah ṭhin loh ni ang? Tih tur, hmaih palh kan nei a lo ni reng ang em?

Mahni inngaihdam theih lohna lian tak nei kan lo ni reng em aw? Bible-ah, “Kan zain thil kan ti sual fo ṭhin,” (Jakoba 3:2) tih kan hmu a. Lal Davida pawhin, “Ka sual hi ka hmaah a awm fo ṭhin,” a lo ti ve bawk. “Ka sual ka hriat chhuah fote hian, min ti thlaphang lo vang,” tih hla phuahtu Mcleod Wylie pawh kha mi sual, ngaihdam a nihnaah a chiang a ni ngei ang. Hêng kan sawi tâkte aṭanga lang chiang êm êm pakhat chu mi ropui, ngaihsanawm leh thlarau mi tak takte pawh hian thil an lo tisual ve tawh ṭhin tih hi a ni âwm e. Mahse, an nun khi en ila, ngaihdamna changtute an ni tih erawh kan hre thei thung. Mahni inngaihdam theih lohna hi Setana hnathawh a ni a. Min ti hrehawm tur leh min tichhe tura min bumna a ni. Lal Isuan min ngaidam tawh tih hria ila, keimahni ṭheuh pawh hi i inngaidam ang u.

Tun laia Theologian lâr tak, Thuthlung Thar lama mi thiam, N.T. Wright chuan, “Khawvêl sual ngaihdamna tur atâna Krawsa tuarna kha mi sualte tân chauh ni lovin, Amah, Pathian tân pawh a ni, khawvêl sual rit tak a phurh lak ata a lo zalên ta a, a thinrimna pawh hnehin kan Pathian ngei pawh lo dam ta,” a ti a, a pawmawm hlein ka hria. Mi dang kan ngaihdam theih tlat loh avânga chhungrilah a ni emaw, lang thei lamah pawh ni se, hrehawm, na tuar kan awm em? I inngaidam ang u, chutiang chuan kan zavai hian Pathianin nun hahdam, thlamuang, nuam, duhawm leh zual, nun ṭha zâwk min pe thar leh ṭheuh rawh se, tih hi kan induhsakna a ni. Ngaihdam theih lohna saltânna ata chu zalên ila, Pathian leh mi dangte nên inremin mihring ṭha zâwk nia nun hlim tak nei turin kan induhsak a ni. Ngaihdamtu nih hi kan thei lo a nih a, mi dangte kan ngaihdam duh loh hian mahni kan inhrem tihna a ni ve bawk. American ziaktu, Anne Lamott chuan, “Mi dangte ngaihdam theih loh chu mahniin sazu tur eia sazu thih hun nghah ang a ni,” a ti a. Ngaihdamna nei lote nun hrehawm turzia chu kan hrethiam thei mai âwm e.

Matthaia 9:1-8 kan en chuan Lal Isuan zeng pakhat a ti dam tih kan hria a. An rinzia a hmuhin zeng hnênah chuan, “Ka fa, thlamuang takin awm rawh, i sualte ngaihdam a ni ta e,” a ti a. Dân zirtîrtute chuan, “He mi hian Pathian pawi a sawi a ni,” an lo ti a. Isua erawh chuan, “Engah nge in thinlunga sual in ngaihtuah ni? “I sualte ngaihdam a ni tawh e,” tih nge sawi awl a, “Tho la, kein kal tawh rawh,” tih hi? “Khawvêlah hian Mihring Fapa hian sual a ngaidam thei tih ka han hriattîr ang che u,” a ti a; kan sual pawh ngaidam theitu a ni – Zeng hnênah chuan, “Tho la, i mutna kha la la, i inah haw rawh,” a ti chhunzawm a. Mipuiin chu chu an hmuhin an hlau va, chutiang thuneihna mihringte petu Pathian chu an fak ta a ni. Zorema hla, “Khi Vânah Khian,” tih hi tun lai chu a lâr hle mai a, a ngaihnawm tak zet a ni. Vân khawpuia fakna ri thang vêl, hlima lâwm te fakna thawm rimawi, lâwmna hla ropui remtute chu mi sual ngaihdamte kan hi kan la ni anga, hmangaihna luangliam avanga rimawi ropui ber a han ni dâwn a nia. Keimahni ang ve tho, khawngaihna vângin, tling lo rualho kha Isua kiangah kan lêng ang a; chumi hunah chuan ngaihdamna hlutzia hi kan chiang tulh tulhin ang.

Lal Isuan a sual ngaihdam a nih thu a puansak zeng kha… a dam a ni ti r’u. Isua a rawn pan lai kha chuan a puan chawpa an rawn zawn thu kan hmu a, mahse Isua thupêk angin a tho a, a inah a haw a ni. Ngaidamnaah hian damna a awm a ni, kan chan hi a va hlu em! Lalpa chu fakin awm rawh se. Pathianin min ngaidam tawh a, nangni pawh, kan zavai hian min ngaidam a, kan dam a ni. Pawm ila, he Chanchin Ṭha hi mi dangte pawh i hriattir zêl ang u. Chatuan atâna damna famkim kan chan thar zêl theihna turin Pathianin Kristaa min ngaidam ang hian inngaidam tawn ila, Pathian leh a chenna, Kohhran zirtirna leh ringtute vawn leh innghahna, Pathian thu hi a dik a, a rinawmin a pawm tlâk êm êm a ni tih hi kan kianga miten an lo hmuh chhunzawm ve zêl theihna turin ngaihdam kan nihna hi kan lan chhuahtir a, kan zavaia kan lo dam tlân theihna tur atana ngaidamtu kan nih chhunzawm ve zêl theihna turin Pathianin min khawngaih ṭheuh rawh se.

- H. Lalroluahpuia