Written by
- Dr R. Lianhnuna

Hlimna leh lawmna

Hlimna leh lawmna hi mahniah hrilhfiah dan leh a thlen chhan a dang thei viau awm e. Mi fing tam tak te, puithiam te, thu leh hla tuimite pawhin kum sâng tam kal ta aṭang tawhin hrilhfiah leh pawm dan hrang hrang an nei a; mihringte’n neih tuma kan beih nasat ber a ni hial awm e.

Thufing chuan, "Thawhrimna piahah chawlhna nuam a awm," a ti a. Taihmakna leh rinawmna hi hlimna leh lawmna a ni. Eng hna pawh thawk ila, taima tak leh rinawm tak a kan thawh chuan a tawpah rah duhawm kan seng ṭhin. Kan fate hauh nan, "Lehkha i thiam loh chuan hna i thawk ang," kan tih ṭhin erawh i bânsan ang u. Kuthnathawh pumpelh nana lehkha inzirtir ni lovin, thiamna tak tak paw chhuak a, taima tak leh huap zau zawka hna thawh theih nan lehkha inzirtir zel ang u. Hna hnuaihnung bera kan ngaih pawh taima tak leh rinawm tak a thawktu chuan hlimna leh lawmna a nei ṭhin.

Tlawmngaihna sawi uar luat avanga hnam dang tlawmngai ve thei lo anga ngaihna hian hnam ropuiah min siam kher lo. Pu R Lalrawna sawi angin, ‘tlawmngaihna’ chu mahni tana hnemhnânpui tur awm hauh si lova mi dangte tana thil ṭha tih te, mi dang tana ṭha turah chuan mahni pawh tlâwm ral ṭhak khawpa inpekna a ni zawk. Thinlunga mi dangte tana ṭha tur duhna ringawt chu a tawk lo va, kan duhna chu thiltiha tihlan ngei hnuah chauh tlawmngaihna a tling ṭhin.

Sumin a lei theih loh sum ngah hi kan duh vek awm e. Taihmakna nen thianghlim tak leh dik taka mi an lo hausak chuan an hlawhtlinna chu lawmpui tur a ni. Zan khat thil thua hausa thar ta thut te, sawrkar hnathawk an hlawh phu lova hausate hi chu ngaisang lo vang u. Sekibuhchhuak, thawkrim lova hausak duhna pawh kha Nahaia’n finrâwl chhuahin a nei a, a chhiatpui dêr a nih kha.

Elon Musk-a nge hlimin lungawi zawk ang, kum 30,000 kal taa pûka cheng mihringte? Kan pi leh pute thlang an tlâk hma aiin hriselna kawnga hma kan sawnna hian natna kan hmachhawn danah danglamna nasa tak a siam em? Tlangval zawlbuka riak ho ṭhin kha nge hlim zawk ang, tunlai ṭhalai hmun hrang hrang aṭanga online game khel ho ṭhin te? Albert Enstein-a nge hlim zawk ang, ka pa Khuma?

Zirchiannaah chuan, hlimna leh lawmna hi kan hausakna te, hriselna te, kan fin leh thiamnate hi a bulpui ber a ni lo. Thil kan hmuh dan leh beiseina kan neih dan hian a hril thui hle a ni.

Sikula kan zirlaipui, mahni aia hmelṭha bik lo, an châwn pawh buh phurhpui nana îtawm fahrante en kân a, Bae Suzy-i (K-drama) tehfunga kan hman zawk chuan, Siamtu min duan danah lungawi a har khawp ang.

Hlimna kan tih pawh hi a vâwrtawp a thlen hnuah ngai kan awh leh châwk bawk; exam-a kan pass tih kan hriat darkara kan hlimna a ni têla a kiam ve zel ang leh, a letling zawngin lusûnna pawh hunin a hnêm e, an tih ang hian.

Thluak hi kan taksa pêng hrang hrang thununtu, kan ngaihtuah leh suangtuahna ṭhuthmun a ni. Kan ngaihtuah leh suangtuahna khawvel leh kan thluak inthlun zawm dan science thiamna hmangin nasa tak a zir mek a ni. Nimahsela, thluak leh ngaihtuahna awm dun dan erawh kimchang tak a hriat a la ni lo.

Dr Kenneth Kendler leh a thawhpuite zirchiannaah chuan, sakhaw mi (religious) mai bakah thlarau lama inpekna/ inphalna (spirituality) hian intihlungngaihna (depression) lakah nasa takin mi a veng thei a. Khawvel a êng zawnga hmachawn thei turin a pui a, ruihhlo ngaihna lakah a vêng thei tih an zir chhuak. Tin, thlarau lama inpekna hi 29% chu inthlah chhâwn (heredity) leh 71% chu min hual veltu (environment) aṭanga kan neih niin an zir chhuak bawk. Thlarau lama inpekna hmun thuma ṭhena hmun hnih (2/3) hi kan ṭhanlenna chhungkua, khawtlâng leh ṭhian kawmte aṭanga kan neih a ni a, hmun thuma ṭhena hmun khat (1/3) chu kan pianken emaw, inthlah chhawn aṭanga kan neih a ni.

Dr Lisa Miller leh a ṭhiante zirchiannaah chuan thlarau lama inpe/inphal mite chu sakhaw ngaihsak lo mite aiin an thluak a chhahin a hrisel zawk a, an thluak aṭangin electric thahrui alpha wave an pe chhuak hnem zawk (Alpha wave hi hahdam lai, hahchawlh laiin a insiam tam ber).

Gary Weaver-a chuan, "Kan khawmual leh boruak hi alpha wave-in a tuam a, kan thluaka alpha wave nen kan inthlun zawmtir chuan thil pakhat kan lo ni a, kan nun a hlim ṭhin," tiin a sawi. Victor E. Frankl-a, German concentration camp aṭanga dam khawchhuak chuan, "Tân ina tângte chu eng anga nasa harsatna leh natnain hual vêl mah se la, a rilru leh suangtuahna chu tu ma’n an neihsak thei lo. A suangtuahna leh thlarau lama a inpêkna chu ama duhthlanna a ni," a ti.

Nun kaihruaitu atana ṭha tlem lo tarlang ila:

1. Engkim siamtu Pathian ring la.

2. Pathianin ṭha a ti che, nangmah ang mi dang a siam lo.

3. Tlawmngaihna dik nunpui la, taihmak leh rinawmna vawng nung reng ang che.

4. Mahni tâwkah intodelh tum la, a khûn a khâna ngaihtuah a, a taka chantirtu nih tum ang che.

5. Mi dang tehfungah hmang loin, nimina nangmah nen inkhaikhin zawk ang che.

6. Mi dang i sawisêl hmain nangmah chîk takin inendik hmasa ang che.

7. Mi dang hlimnaah hlimna zawng ve kher suh.

8. Thu dik sawi la, a nih loh vek pawhin dâwt sawi kher suh.

Pathian tihlawm tum vâng leh hlauh vânga thil ṭha ti ni lova, tâwp chin awm lova min hmangaihtu Pathian kan hmangaih avânga a duh zâwnga nun tum tlat mi ni zel ila. Kan khualzinna kawng hi hahdam takin i zawh tlang ang u.

- Dr R. Lianhnuna