Written by
- F. Lalremsiama
Chaltlang. 8415994340

KA PEIH TAWH RIH LO (Kothlak ka mamawh rih zawk)



Chhura ko thlak ang a ni lo ang. Ṭhâl favang, hun nuam ber ber thlain min nang; âwllên chawlh hahdam hun a nih tak hi, i chên ve lawk ang le.

Ka peih tawh rih loh zawk tak chu, ‘Ni rapthlak, hun khirh leh harsa, rambuai boruak phurrit – thawpik ziak’ a ni zawk. Fiah tak maw?

Favang âwllên, nula puantah rîm leh Mîmkût aiah, Shillong-ah ‘Ṭhâl Favâng Kût’ i hmang zawk ang u. Tah chuan mumang ni lo, a tak takin ka chairman ve hlauh tawh nghe nghe asin! He Kût lo inṭan dan chu, Shillong-a Mizo zirlaite’n vai puja chawlh an âwllên lai takin pung khawmin, hârah tualmei an khûk a, ruaipui nen hlim takin ‘hunawl hman ṭhatna’ an neiho. (Mang N Mang = Thanpuii Pa = J. Malsawma). He Kût hi hman zui a ni ta zel a, an va ti fuh kher em!

Ko thlakna hun remchang a inher chhuak. Kaisanna nena 1970 January-a ka Shillong posting chu, Assam capital Shillong tlang mawi leh nuamah chuan kum hnih tling lo kan kham lo. Lunglei tlangval C. Ṭhuamluaia leh Khasi nula Dorothy te pawh khan an tuallenna Shillong tlang nuam leh mawi hi âm êm êm chung zelin an lo kham zo lo tawh. Sialton Official chhiar teh, thingpui dawr, Shillong phul, Kelvin Cinema Hall; an chiang ve vaw!

Shillong posting nuam kan tihna chhan hrang hrang karah ngaihhlutawm leh chhuanawmin a lailum a luah. A kailawn: Tezpur, Darrang District Addl. SP aṭangin a tawi thei ang berin, thawh ṭhat rah sengna leh hotute duhsakna lantirna ni ngeiin a lang. Kum khat leh thla li (4) chê chê chhungin ṭum hnih SP chawlh vang leh a training vangin thla 2 vel zel ve ve SP charge ka lak laiin ka hote nena kan thawhnaah hotute mit kan tlung a ni. A bik takin All – Assam Second Oil Refinery Demand (Movement) chhung leh PM Indira Gandhi Tezpur-a a lo zin lai velte khan. He movement hi a peaceful tluan ṭhak. Assam sorkarin langtlang takin a thlawp. Kar khat vel lai ni tinin mipui au rualin an zi huai huai a, tlaiah jail gate-ah mi 2,000/3,000 man (arrest) an ni a, PR bond-a chhuah leh vek zelin, ni tin a ngai vek! Paper work a tam mai chauh a ni. Daily ‘sitrep’ te nen!

Shillong aṭangin PHQ an sawn lailawk a ni hrim. DIGP senior pahnihin min ṭhut chilh; IGP pawh zan hnih – ni thum lai. DIGP te awmin IGP ka brief a, ‘Carry On’ tiin min kaltir hmiah. Assam Police ‘A khau kâpin Tezpur-ah’ tih ang mai! An awmna vel buaipui ringawt pawh hna pui a tling. Heng kan chet velna zawng zawngah hian ka hote nena kan thawhrimzia leh kan rinawmzia kan hotu ber berte’n a hmunah ngei an mit ngeiin min hmu! Kaisangin, Commandant, 7AP Bn.-ah, Assam khawpuiah ‘Shillong posting chu.’ Tun hnua Assam – Meghalaya Joint Cadre-a Shillong posting ang ngawt chu a ni lo.

Assam Law and Order Battalion kan ni a, Assam – Nagaland ramri-ah leh district harsa Kamrup leh Goalpara-ah leh a ṭulna apiangah company hnih vel chu Shillong Hqrs pâwna awm a ngai deuh reng. Zin kual ṭulna a tam a, ka nuam tih zawng a ni ve hlauh bawk si. Tlang ram leh kut hnathawh kan phai vaite’n duh hek lo, vacancy a tam phaha ‘rawngrût’ thar kan la thei reng bawk. Office-ah Head Clerk KL Hnuna, hna thiam, kuthnu mâm leh felfai kan nei a. Mizo JCO leh NCO fel tak tak nen, kei ka han Commandant ve tak phei chuan kan phuisui a, battalion kan al viau ta nghe nghe.

7AP Bn-ah Welfare-in hmunsang a chang. Ka zawm nía ka hnathawh ṭanna pawh Welfare leh Justice ṭangkawp avangin Dy. Commandant Biakhnuna pawh orderly pahnih (2) kan pe nghal (a hmain pakhat ngawr ngawr chauh an lo pe, Manual-in pathum a phal reng). SIB-a JIO Biakleta pawh Civil Hospital-ah thichhawngin a lo awm a, thisen ṭhahnem tak kan pe nâ a, a dam chhuak zo ta lo. Pi Biakchhungi, Ramthar leh Pi Sangliani, Zarkawta mite hian an hria.

Bawngpui hnute tam chi (Holstein Friesian Cross Breed) pui hnih no hruai lai ve ve Unit Fund-in kan lei a. Family nena awmte man tlawmin ṭheka-in bawnghnute tak ṭha kan pe thei a, a tihzia hle. IGP remruatnaa ti thei kan ni. A haw vanglai chuan ni tin litre sawmthum lai kan sâwr chhuak ṭhin!

Kuthnathawh kan uar, loh theih loh vangte a ni bawk. Parade Ground zauh leh chei mâm a ngai. Kachcha in tam tak sak a ngai, family lane neih ve ngei kan duh. Hmunhmain zo lo mah se bawng in, sakawr in, an chaw dahna kudam sak ngei ngei a ngai; bahrik sak belh pawh. Khasi ram thing leh mau – rua kan duhkhawp kan lak theih chuan a tawk a ni mai. Tih tur hlir a ni tawp. PT Parade tuk tin a bâng chuang si lo, âwl rêng a awm lo. In sak sen loh a awm a, kan sa ngei tur a ni ringawt. Kan mau lak khawm a ngil ṭha ṭha ‘cheraw mau’ atan kan dahṭha zel. Thel mâm, puak keh lo tura a châng kâr verh kuak, bu thum daih zân tur Battalion kudamah kan dahṭha. Welfare thil vek a ni tlat.

Mizo tha ngeih zawng takin field work leh jungle training hmingin ramriah kan tinuam. TA bill theih, chakai khawrh, tumbu khawrh, rawtuai khawrh a rem vek, sapêl pawh. Sakhi an kap ve zeuh zeuh thei reng. A rualin section hnih an detail ṭhin. Pa ramriak hawng nu-in an lo lawm thei hle. Chakai leh rawtuai Shillong khawpuiah lei ngai loin an hmeh thei alawm! Pa lawm bawk, nu lawm bawk. Chu lo liam! TA bill kan pe thuai thei ṭhin; Welfare-ah kan fair.

IGP-in ‘Pioneer Platoon din rawh’ min ti. Hei pawh Police Welfare lam thil bawk. Pu Lala Dey nge nge. Fitter (electrician), carpenter, mason (lung-cement mistiri), thirdeng (ṭin chher), plumber awm ṭhapna tur a ni. Ni sawm ral hma deuhin, “Mi engzat nge i lak tawh?” a ti a. “Ka pu, panga pawh ka la la tling lo,” ka ti a. Mi sawmhnih vel lai ka rawn kaltir kha a ti chu, inthiam lo ru deuh takin, “Zingah ni chhuah hmain kan lo kal ang a, thimhlim (sunset)-ah inah min hawntir ṭhin la an ti zel a. Rawngrut bahrika riah loh ka remti si lo a, ka hrethiam lo a ni,” ka ti hman chauh a. Rina-loha uibuk sa, “Mizoramah kal la, a tam thei ang ber han la rawh. Hockey khel thiamte pawh,” a ti ta daih a. Ka â duh ta bik lo. Rangva bandel nga leh a kilhna leh perek dang, Red Pine kawngkharpui pahnih leh chârtîn (4X3) 40 nos. Motor lian pakhat leh pick-up nen JCO pakhat leh QM Havilder nen kokim takin min zui. Rambuaiah nupui fanau hruai ka remti lo bur. Carpenter leh lung mistiri leh thirdeng 12 vel leh hockey khel thiam leh a dang 12 kan la a, Aizawl PS leh ṭhian ṭhate’n min pui. Hun a bichilh si a, kar khat vela lakah chuan kan la ṭha tawk viauin ka hria. IGP Office-ah ka hmu a, kan kalna chanchin ka hrilh a; medical exam nei hman loin mi 24 kan lak thu ka sawi bawk a. “I lakte chu an ṭha ang. Detail report i thehlut dawn nia,” a ti leh mai a. Hetah pawh zawn belh zel ula, la leh zel ang che u min ti zui leh a. Kan fel duak mai. Khasi leh Mizo leh vai pawh ka la thei leh ta deuh nual.

Inhêk vawi khat chiah ka tawk a, a tawk chiah. Assamese Bihu kûtpui meipuiah kan Cheraw mau roh taka dahṭhat kudama mi la chhuakin, bu thum chuang an hâl ral vek mai a. Ka thinrim chu insûm ahnekin roll call-ah ka inhrithla a. Mizo culture hmusit leh hnuaichhiahna hi Battalion-in kan do let dawn ka ti a ni. Jemader QM Bengali, Hav. QM Mizo an inhre kiu kiau hlawm si. Vai (defensive mechanism) finrâwl thawk chuan ziakin IGP-ah Bihu hmelma, a lawmna meipui hua tiin min hêk ta a ni. IGP chuan office-ah min ko a, ka duhtawkin ka sawifiah a. A tawk e tiin DIGP PC Das hnena lehkha keng chuan kal turin min ti a. Ani hmaah chuan uar zawk mahin ka inti emotional vel a. Ngawi rengin min en a, a nui deuh rulh a, kan tawp fel ta. Mizo Culture chhanna atana hotute hmaa ka dinna hmasa ber a ni awm e. A hma zawng aiin ka tlatlum zel zawk niin ka hre tlat nghe nghe. Thil inchherchhuan kal vel Siamtu remruat?

Thil thleng hrawl puipui leh politik inbuan let but but chuan engkim a tihnawhsarum hnuhnawh zo ta vek – 1970 leh 1971 chu.

a) Assam a keh darh. Khasi, Jaintia leh Garo hote’n chhuahsanin ‘Meghalaya Sub-State’ an siam, PM Indira Gandhi-I’n 1970-ah a hawng.

b) Assam sorkar CM BP Chaliha cabinet minister-ah A. Thanglura an la lut; Mizo cabinet minister hmasa ber leh Assam-a awm chhun a ni.

c) Assam capital chu Shillong aṭangin Guwahati Dispur-ah sawn turin an rel fel. Office te, minister leh official-te chenna tur an sa nghal rum rum bawk.

d) Politik lumlet leh Mizoram politik hisap her sual Pu Chaliha hriselnain a chhiatpui. Capital suan thlak hmain Shillong khawpuiah state funeral ropui tak nen ui em emin kan thlah liam ta.

e) East Pakistan a nghîng chiam, Bangladesh Liberation War-ah Sheikh Mujibur Rahman leh a hote’n India ṭanpuina nen Pakistan an titlawm a, Bangladesh a piang, East Pakistan a bo! India (Indira) a ropui.

f) MNF tawm himna (sanctuary) bûkpui chhuahsan a ngai. An chhungkaw buaina namenlo vei nen Zorama hawn rûnpui a thleng. Zoram hruaitute leh Central sorkar an hmanhmawh thar a. State kailawn union territory ruangâm leh hmelhmang an tilang chiang. NEFA ṭhin pawh Arunachal UT-ah.

g) 7AP Bn. HQ atan IGP hoin Shillong daifemah Mawiung ram mual phîr zau pui mai cheng nuai sawm panga (Rs. 15 lakhs)-in kan lei. Khasi Kharbuli chhungkaw pathum ram a ni. Tah hian Meghalaya Battalion HQ bakah North East Police Academy an dah ruau mai a, ropui tak a ni ta. Kan ti dik, a fuh lutuk tlat!

h) Moon Rock State Central Library Hall-ah Governor BK Nehru ho meuhin kan en luih luih. America thlaa inkap kai, astronaut Neil Armstrong-a ten lei an rawn thlenpui, lung tlang dum ril rel, khawih hlek pawh an phal loh kha ni thum chauh Shillong-ah a châm thei!

i) Sawi tham loh, tê luaa ngaih theih, Assam Armed Police Promotion Board-ah Addl. IGP Radha C. Dutta hoin PTC Principal NN Changkakati (1955 batch) leh kei 1965 batch junior berin Assam khawpui pawimawh zualah sitting neiin selection kan siam. Addl. IGP hian min chuh ru ve tlat zuk nia.

j) Ṭuan ṭul dîp zawh lohin, phuahchawp Shillong Mizo Panchayat, Pu R. Buchhawna (ad-hoc) Addl. District Magistrate/ DC (Retd) hoin kan din. Member-te chu APSC Chairman R. Thanhlira, Paul Zakhuma Hauhnar, Sapbela, Thangkhuma, Lalhmingthanga, K. Tlanthanga, F. Lalremsiama. Shillong DC leh SP-te nen ṭangkai takin kan thawkho thei.

Hmâwrbâwkna atan sakawr leh a chunga chuan thu i hmang tawh ang. Sakawr, horse ngat (thingsakawr ni lo) pu-ah leh enkawltuah min ṭantir phawt! PTC Dergaon-a an sakawr ṭha pahnih leh an pu ṭhate pahnih, thuam famkim nen kan HQ-ah IGP-in min kawltir tlat. A chhan tu ma’n kan hre lo. Nilaini chawhnuah leh Zirtawpni chawhnuah IGP office kawt aṭangin Shillong khawpui laili leh lûn ber laiah kan chuang chhuak ṭhin. A tir lam phei chuan ka zak deuh viau ṭhin. Kei kum 30 ṭha, IGP Lala Dey a naupang thei lo. Adventure-a intihmipa a ngai nge (a nupui Khasi milian chhung an ni a) intihmilen a lantir duh hrim hrim nge, a nuam tih zawng (passion) ka hre lo nâ a, bawng leh sakawr hi a ngaina a, a lawm ṭhin hle tih kan hria. A hre chiang zualte chuan ‘Lover of animals’ an ti. Assam Police Training College-a Horse Squad pawh khu amah Pu Dey-a bultuma din a ni an ti. Riding kit ka la vawng kim ṭha a, ka zui ve tawp a ni mai. Kawr dung chho zawh leh fâr hmun ramngaw fan velnaah ka zui zo lo duh bik lo, ka intihuai lui a, ka intiMizo zo ve tlat! Kan lawm dunin ka hria.

A changin Fruit Garden-ah, Sericulture Farm-ah kawr dung kan zawh chho a, Laitkor tlangah, Happy Valley lamah kan hâwng a. A chângin ramngaw fangin Upper Shillong lama chhuakin kawngpuiah kan hâwng. Ram kan lei tak hnu chuan chhuk zawngin Maukhar-ah Mawiung tlang kan fang kual bawk.

Police Bazar leh Bara Bazar inkar kâwnah chhukin Mawprem-a an inah, a nupui leh a fapa pahnihte nen, guard leh sakawr pu ten min lo hmuak a. Sitting room emaw, veranda-ah emaw thingpui tui tak kan in a, kan inṭhen ṭhin. A nuam hle, a ropui bawk si, chang sang ka inti. A ropui zawk tak chu Lala Dey, IGP leh a chhungte!

- F. Lalremsiama, Chaltlang. 8415994340