Rualbanlote hmakhua
Rualban lohna hi mihringte’n kan duh rêng avanga kan chunga thleng a ni lo va, pianpui leh tawhsual tawh palh avangtea thleng thei a ni. Kum thum chhung Mizoram University-a PhD ka tih chhung khan rualban lohna chungchang hi ka zir a. Mite angin thil ropui tak hmu chhuak ve lem lo mah ila, Mizorama rualbanlote’n an harsatna tawh hrang hrangte mit ngeiin ka hmu a. Ralkhat aṭanga benga kan hriat mai ai hian a tak ngeia an harsatna tawh han hmuhpui chuan an dinhmun hrehawmzia hi a zawng zawng hrethiam lo mah ila, eng emaw zat ka hriatthiampui phah a. Dinhmun ṭha an neih theih nana hmalak a ngaihzia chiang takin ka hmu chhuak a; an harsatna tawh langsar zual tlem azawng kan tarlang dawn a ni.
Ka research atan hian rualbanlo hmeichhia mi 163 ka kâwm a, a tam zawk hian rualbanlote tana dan siam, Rights of Persons with Disabilities (RPwD) Act, 2016 an hre lo va, he dan hnuaia hamṭhatna tam tak awmte pawh an hre lo. Hei hi a pawi hle. He dan hi mi tam zawkin an hriat theih nan thehdarh ila, media hrang hrang hmangte hian thehdarh kawngah hmalak theih ni se. Tin, Mizo ṭawnga lehlin hi zirna in leh pisa hrang hrangah te thehdarh ni thei se. Mi tam takin he dan ṭha tak hi kan lo hmelhriat lehzual phah ngeiin a rinawm.
Assistive device kan tihte zingah hian wheelchair leh bengdâr hi rualbanlo hmeichhiate hian sorkar aṭangin an dawng ber a. Heng an thil dawnte hi ṭangkaipui viau mah se, a quality a ṭhat loh thu an sawi. Bengdâr phei chuan an bengte a tinâ a, harsatna an neih belh zawk avangin an vuah peih loh law law thute an sawi a ni. Sum lama harsa zawk rualbanlote’n assistive device ṭha leh tlo tak an dawn ngei theih nan sorkar hian theihtawpin hmalakpui thei se a duhawm hle.
Awlsam taka vahvelna kawngah hian harsatna liam tham tak an tawk bawk a. Kan rama building hrang hrangte pawh tlawhpawh an awlsam ta a, rualbanlote tana lawi luh awlsam zawk nan hmalak mek a ni a, hei hi thil lawmawm tak a ni. Chutihrual chuan, hmasawnna tur tam tak a la awm. Rualbanlote tana kal theih miah lohna hmun hi tam tak a la awm avang hian hemi kawngah hian mi tinte kan ṭhanharh a ngai tak zet a ni.
Rualbanlote tana zirna hi a hranpa hlaka khel tham a ni bawkin ka hria. Mizoramah hian special school a la tam lo hle a, kan neih chhunte erawh an ṭha a, an zirtirtute inpekna pawh a fakawm hle. Hmangaihnain naupangte an enkawl a, an sikul naupangte pawhin kawng tam takin hma an sawn rêng bawk a ni. Chutihrual chuan, nu leh pa ṭhenkhat chuan hetiang sikula an fate an kaltir hian hma an sawn loh phaha ngai tlatte an awm a, hetiang a nih avanga an fate ina tawmtir tawpte an awm phah a ni.
Special school ni lem lo, private leh sorkar sikul tam zawkte hi rualbanlote tan luh a harsatna chin tam tak a awm a. Special teacher nei hrang an la tam lo hle a, tin, wheelchair hmang tana tlawhpawh harsa tam tak a la awm bawk. Nu leh pate zingah pawh an fate leh rualbanlo naupangte sikul pakhata kaltir duh lo an awm nuk bawk a ni.
A thuphung hian rualbanlote hi hmangaih mah ila, a chêt chhuah tak takah hian kan la hnufual deuh em aw a tih theih awm e. ‘Sorkarin a tih tur a ti tawk lo,’ tih ringawt hi chhuanlam a tling tawh lovin ka hria. Mizorama rualbanlote’n hma an sawn theih nan hian mi tin hian tih theih kan nei a. Kan bul hnaia rualbanlo kan hmuhte kawm tlangnêl a, ṭhiana kan siamte hian kan hriat miah loh hian an tan thil ṭha kan ti tih hi kan hre reng tur a ni.
Chutihrual chuan, sorkar pawhin rualbanlote’n kawng tinrenga hma an sawn ve theih nante hma an lak nasat lehzual a ngai hle. Zirna ṭha an neih nante leh eizawnna ngêlnghet an neih ve theih nan leh, training-na hmun tur buatsaihsak an nih theih nante hei aia nasa hian hmalak ni se, a va lawmawm dawn em!
- Dr. Lawmsangpuia Ralte