Mizo Kristian Development: Sem sem dam dam development
Kristianna hi India ramah Isua zirtirte zinga pakhat Thoma khan 52 AD daih tawh khan a rawn thlen tawh a, a rawn martar nghe nghe a ni. Kristian pawh sawi tham loh Indian tuipui kam, chhim lamah an awm nual tawh a ni.
Kum 1600 khan East India Company hi London-a sumdawng hausa intelkhawmin Lalnu Elizabeth I-na remtihnaa din a nih khan India leh East Indies ram te hmasawnna leh, malsawmna ropui tak thlen tura ngaih theih tur anga din ni mah se a ni hauh lo; heng ramte hausakna leh leilung hausaknate huikhawma sum siam tura din a ni (sumdawng an ni). East India Company-ten India an lo luh hma khan khatih hunlaia Mughal lal Jahangir-a phalna an la a, ani hian India rama lo luh mai pawh ni lo factory eng emaw zat khaw remchang apianga din pawh a lo remti a ni. East India Company te hi khatih hun laia Hindu (Jain) mi hausa ṭhenkhat te chuan Mughal lal hnena chhiah pek aiin East India Company te nasa takin anmahni mimal hlawkna beiseiin sum tam tham tak takin an lo pui ve bawk a ni (hei hi ṭhalaiten ngaihtuah zawmna changah lo nei thei tak maw). Adani te, Ambani te leh Tata Group te hi rilruah an lo lang uar uar mai nia!
East India Company kha Kristiana emaw sakhaw lam thila inhnamhnawih loh theih ang bera fimkhur taka che tura tih an ni a. Sakhaw lam hawia engmah ti lo tura khauh taka thupek an ni. Mahse, Charles Grant, he company-a hna thawk ve mai a ni na a, India tana malsawmna thlentu nih duhna lian tak chuan a thinlung a hneh ta tlat mai a, amah maia Bible chhiara zir ṭhin khan mi dangte pawh hneh tumin Bible zirin an inpawl ho ta ṭhin a. Tichuan kum 1790 ah England ah a kir a, East India Company Director nihna a chelh mai ni lovin 1802 ah MP a thlan tlin a lo ni ta nghe nghe a. Kum 1808 Foreign Bible Society president te hial a ni chho ta zel a. East India Company director a nihna te, MP a nihnate leh FBS president a nihnate remchannaa hmangin East India Company hnathawh dan chu a rawn her danglam ta bawih a. Sawi tawh angin, hetih hun lai hian British Parliament chuan sakhuana lam thilah inhnamhnawih a duh loh avangin sakhaw puithiamte emaw, missionary te India rama tirh luh chu a khap tlat a. Charles Grant erawh chuan India ram hi a vei em avangin a ruk thei ang berin India rama tirh luh tur mi vengva ṭhalai viak tha tak, Claudius Buchanan leh Henry Martin te ang chu Chaplian atan India ramah a tir lut ta a.
East India Company director Charles Grant hmang hian Pathianin hna a thawk a; India ram kilkhawr taka cheng Mizo te thleng hian kum eng emaw zat hnuah a zar kan rawn zo chho ve ta zel a, Kristian 100-100 niah kan lo inchhal thei ta hial a ni. Kan tan chuan East India Company hi khawvel lam hausakna emaw khawvel thilah chuan chhawrna leh hlawkpuina kan nei pha lo. Amaherawhchu, thlarau lamah malsawmna rawn thlentu bulah a ngaih theih a, a lawmawm em em a ni. Chanchin ṭhain kan ram leh Mizo te min chawisang a, India ramah Kristian state-a chhiar, sakhaw dangte tana khawih chet theih loh tluka nghetin rinna humhimtute kan lo ni chho ta zel mai chauh ni lovin, Krista chanchin ṭha nasa taka puangdarhtu kan lo ni ta zel bawk a . Hindu ho tan chuan hnawk kan lo ni ta a. Keimahni avang hian India ram hi Hindu ram-a chhal theih loh, Hindu tan chuan an mita hmawlh té leh daltu lian leh chak tak kan lo ni ta a ni – mihring (Mizote)kan duh lo, ram a ni kan duh ti khawp hialin Hindu tan kan lo hnawk a, huatthlala kan lo ni ta.
Mizo kristiante min sawi nghin theih dan tur hmanrua awm chhun nia an ngaih ni ta ber chu, ‘Development’ hi a ni. East India Company ten factory an rawn din a, chumi phena Kristiana lo intlazep kha Hindu ho hian an hre ve ran ni ngei tur a ni, awlsam tak leh awhawm taka Development chhuahlama Mizoram kristiante rawn luhchilh an tum a ang ṭan ta hle mai; Hindu sakhua rawn put luh leh kan rinna min rawn tihdalsak hi development phena ‘Hidden agenda’ chu a lo ni thei ta tlat a ni. Sakhaw dangte hian Mizo te hi an sakhuaah min let thei lo ang, amaherawhchu, sum leh pai hausakna, development denchhen hian ringtute hi “Lum si lo, vawt si lo, Pathian ka ata chhak chhuah tur tlak chauh," ringtu nung ṭek ṭeka min chhuah hi Hindu ho tum chu niin a lang. Kristian chak lo, mi dangte Krista hnena hruai thei tura chakna reng nei tawh lova min chhuah an duh em em ang – an tum pawh a ni ang. Pathian Thlarau kalsan kohhran nung lo chu zawi zawiin a thi ṭhin. Sardis khua kohhran ‘thi reng si nung hming pu’ ang lek ka ni mai ang. Development hi kan duh lo a ni lo, mahse kan lo dawn dan atan chuan ‘rul anga fing a, ṭhuro anga nunnem’ zawnga kan lak thiam a va ngai dawn em. A pawnga taka lo bawh huam huam lovin.
Keini Kristian ramah chuan, development te pawh hi kan Pathian thu aṭanga kan thlir thiama kan ngaihtuah ṭhin a ngai ang. Pathian thutak aṭanga thlirin khawtlang nun hi kan hlamchhiah tur a ni lo vang. Mi hnuaihnung leh rethei zawkte chawikante an dikna zawnsakte hi Kristian ram development-a bet tlat, ngaihthaha hai der theih hauh loh tur a ni. Development hian hausa leh retheite kar a tizau thei a; hei hi kan ven thiam a ngai a, rualkhai thei ang bera development hi kalpui thiam a ngai. Khawvel leh a chhunga thil awm zawng zawng, thing leh nungchate leh kan environment te humhalh hi kan mawhphurhna a ni bawk a, Pathianin duh taka a siamte an nih mai bakah a siam mihringte kan nun khawchhuah theihna tura ṭanpuitu leh inṭanpui tawn tura siam kan ni.
Mihring hmasawnna atana development kan tih te hi midanghte hmangaihna tel lo chuan ‘Sustainable Development’ a tling zo lo. Sustainable development chu tun hun mai thlir lova nakin hun lo la awm tura kan ṭhang leh tharte rawn la mamawh tur te lo ngaihtuah lawksaka hma kan lo lak hi a ni. Engkim bul hi Pathian a ni tih hria a, Ama ropui nan khawvel thilte enkawltu rinawm leh ṭha kan nih a ṭul ang. Kan development kalphungte hi Pathian duh zawng leh A tum dan zulzui ni thei zel se. Kan development hian kan environment te tichhe lo va, economic ṭhanna leh khawtlang intlukpuina inrualkhai thei ang bera kalpui thiam a ṭul hle dawn a ni. Huapzo development, hun lo thleng tura kan ram khawtlang mipui zawng zawngte tana hausakna leh hmuingilna development ni thei ngei tura kan ṭanrual a ngai dawn a ni – “sem sem dam dam” development hi Mizoram Kristian development zia (pattern) tur a ni.
Ringloten development phena an rawn luhpui tur chu an Mandir (an pathian biak in), a tel lova an awm theih hi a ni. Pathian min pek kan ram chhung hmun ṭha ber berahte leh laili ber berahte hian ringlo, milem biakna In a lo la ding fur lo ang tih a sawi theih loh. Kan Aizawl khaw chhung laili taka awm Mandir leh Masjid te hi Kristian rama hmuh hmasak ber theih turah a ṭang tlat mai!
Tunlaia kan buaipui, FCAA 2023 hi a nih ang anga kan ramin kan lo pawm hian kan ṭhatpuina tur nge tam ang a, kan chhiatpuina tur? Chin tawk neia kan pawm thiam loh chuan chhiatpuina tur kan ngah zawk lo ang maw? Rail ka ramah a lo lut a, a lawmawm hle a; kawng siamtu laborer tam zawk te erawh chu vai, UP, Bihar, West Bengal leh Jharkhand mite vek an ni a; Mizo te chu tel ve lo tluk an ni.
Kan ram hmun ṭha lai ber ber leh remchang zau tak takah sipaiten camps an rawn siam ang a, mandir (milem biak in) te an rawn sa ang a, hnawk kan lo ti ang em? Factory/industry rawn din turte pawh hian an khaw lam mi, an chipui vai kan tihte a tam thei ang ber an rawn hruailut dawn a, kan ILP hian awmzia a nei ang em? Tuna ILP khauh taka hmang nia kan inhriat lai mah hian kan khawpui veng ṭhenkhatte hi chu 'VAI VENG' a ni ngawt tawh! Kan ram hruaitute hian mahni mimal leh pawl hlawkna mai thlir lovin, ram mipuite ṭhat tlanna tur zawk hi beng sika an ngaihtuah hmasak zawk fo a ngai a ni.
A tawp berah chuan, Pathian min pek kan ram hi Amah ringtu Mizote enkawl tura tihte hian milem be mite kuta kan hlanchhawn hi thil rapthlak tak a ni ang. Pathianin constitution hmanga kan DIKNA min humhimsak a duhna hi a ṭhiat zawnga hma lak hi thil pawi thui tak, inchhir sâwt tawh lohna hun min thlentu a ni thei a ni.
- JM Vanlalhriata