Written by
- Zomuana

Kaladan Project leh Mizote



Kaladan Multi Modal Transit Transport Project (KMMTTP) in kan hnam min khawih dan tur te, lo inbuatsaih a pawimawh dan te, mi tam takin an sawi in, an ziak tawh thin a, a pawimawh si a, sawi tam tawk leh ziah tam tawk a awm thei tak tak lo. He connectivity corridor lian tak tur hi, economic corridor a ni nghal dawn, keini pawhin a tangkai thei ang ber leh, hnam ang pawha din chhuah nana kan hman ngei a tul. Hei aia kan hnam khawihna tur dang project hi a awm kher lo mai thei. Govt of India hi chuan ram venhimna lam a thlir lian ber thei, Act East policy kalpuina leh hmalakna hi kan hnam in kan boral phah thei a, chuvangin KMMTTP hi ram leh hnam humhalh zawnga kan thlir ngei a ngai.

KMMTTP hi 2008 atanga bul tan niin, India leh Myanmar Sawrkar ten Dt 2nd April 2008 khan New Delhi hming an ziah hnan a. He kawng hi Kolkotta Port atangin Bay of Bengal kaltlangin, Myanmar Sittwe Port Rakhine state ami chu a pawh a (kan pi leh pute chuan Akyap Lawngchawlh hmun an ti thin) Heta tang hian Kaladan (chhimtuipui) Lui alo zawh ang a, Palewta thlengin Lawng alo kal dawn. Paletwa to Zorinpui (via Kaletwa) hi 106 km vel ani leh a, a bak zawng chu kan ram ani tawh. A tira design anih dan chuan kum 2014 a zawh tum kha ani a, harsatna hrang hrang vangin sawn a ni ta zel rih a. Dt 19/12/2024 Parliament session zawhna Sawrkar in a chhan-na ah chuan he project hi July 2025 zawh fel ani ang tih ani. Hei pawh hi sawn ani leh a Union minister Pu S. Sonowala’n Guwahati Press meet a neih khan, KMMTTP hi 2027 ah hman theih a ni ang a ti leh ta a, vawi thum sawrkar in a sawn tawh tihna ani chu. Kan hnam kan in peih hma in chunglam in he project hi hawn a remti lo tia sawi tawk an lo awm anih pawhin, an demawm kher lo ang.

Union Minister hian he project hi peih fel anih hun chuan Aizawl to Kolkotta hi 700 ngawtin a hnah phah dawn a ti a. Heti anih chuan. Kolkotta to Aizawl (via siliguri) km 1580 vel hi km 700 kan paih chuan 880km vel ani dawn tihna ani. Tuipui leh tuifinriat chunga 679 km vel a kal hnu ah, kan ram rawn thleng turin km 106 vel Lamlian a rawn zawh ang a, kan ram alo thleng tawh dawn.

Kan rama development hrang hrang lo thleng tawh te, a tangkai zawnga hman chin te nei mah ila, lo in ralrin kan thiam mumal loh vanga kan tawrh te a awm nual tawh a, tunah pawh Rel in min nang leh ta bawk a. Kan hnam kan lo in ring em tih chu chhiartu ngaihdan te pawh ni ta se. Kum 2003 chho vel a kan rama Oil zawn anih lai khan kan Minister te, Governor te meuh pawh khan mizo thalai a tam thei ang ber in hna thawh tur an hmuh theih nan company lam hotu te pawh an hrilh niiin tualchhung chanchinbu atang te in kan lo hriat tlan kha, mahse kan mizo thlai te zing ah, Oil zawnna lama subject pawimawh, Geophysics te, Petroleum engineer te an lo awm mumal reng reng lova. Tualchhung thalai te chuan kawngsir ah lei kan lai ta anih kha. MZU pawhin kum 2019 a Centre for Petroleum Exploration (CPEX) alo din chhoh phahna chhan pawh kha hei vang hi ani pakhat. MSc (Petroleum exploration) zir theih anih chhan te pawh kha, Mizo thalai te ram hmasawnna mila lo buatsaih lawkna vek chu ani a, mahse kan tlai hret em tih erawh chu ngaihtuah tham ani thung.

Kan tun dinhmun en hi chuan Rail a ruakin a haw leh thin dawn ani phawt a. Railway staff recruitment lam ngaihven a, Railway Recruitment board in exam a buatsaih dan lam hawia kan thalai te mumal taka kan lo hrual lo anih chuan, hnam anga in-rin lawk dan kan thiam loh vang ani ang, puh tur dang a vang ang.

KMMTTP tih leh border trade hi a in zawm tlat. Sawi tur tam tak a awm, thil pakhat chauh sawi ta ila, India sawkar in border trade platform a neih pathum zinga pakhat Land custom station (LCS) hi kan hriat lar deuh ber anih rih a, he platform hi Zokhawthar ah hman ani a, Mizoram ah chuan Border Trade kan kalpui len ber na ani rih bawk, sumdawnna kan kal pui tak tak hnu hian hnam anga kan inbuatsaih loh rah hmu in kan in hria em?

Hnam inbuatsaih mumal si lova, KMMTTP hi kan hma chhawn leh anih chuan, kan hnam hi a ding chhuak kher lo mai thei. Nitin truck 400-500 vei vak ta se, sum kan lo hmuh ve na tur chu Vai truck driver service lo pek leh, KS anih vaih chuan, HIV/AIDS positive sang ber state ni sa nen kan vaiin kan rum vawng vawng dawn. Chuvangin tun tum hi chu mumal takin, lo in buatsaih ang u,hnam kal siam nghawng lian tur ani. Zokhawthar side lam hi Chin Hills anih vang leh Kaladan lam hi Rakhine state anih vangin thil a danglam chiam lo ang; kan ti thei dawn miah lo, Kaladan lam hi a lian turu fe zawk dawn. Bungraw veivak thu ah te, sumdawnna kawng hrang hrang chungchang thu ah te, kan chheh vel hnam abikin non- tribal leh foreigner te hi kan buan hneh kher lo ang.Kan hneh loh tur chu kan pawm a, kan tangkai pui dan tur zawn zawk hi kan tih makmawh ani. He thil ah hi chuan hnam dang nen kan in buan tak tak dawn! Tunah pawh kan in buan der tawh a, June –Sept thla li chhunga sumdawnna kal dan en sawn kan bet nghal der! A hnam angin engtinge kan lo inbuatsaih ang tih lai hi, uih zawn ang vut vut a kalpui a hun.

Sawi lan thuak tawh ang khian he kawng (corridor) hian Myanmar state pahnih a paltlang a, Paletwa chin hi Chin State chhung ni si in, Rakhine hnam tho an tam ber a, zo hnahthak, Khumi leh Matupi hnam hrang hrang an awm bawk a, mahse an tlem em em thung. Chin Hills area chin ah kan unaute an awm seng si lova, Rakhine hnam tho in ro an rel tihna a ni. Paletwa atanga Sittwe lam zawng chu Rakhine state pangai a ni. Chuvangin min eptu lian ber leh he sumdawnna kawnga hnam lian ber chu Rakhine tho tho an ni a, an ni nen hian in ngeih taka kan awm theih dan tur duan chhuah vat pawh a tul. Bul tan tu zawk ah tang ang u.

Govt of India hian he project atan hian sum leh pai a sen hnem em em tawh. Kum 2017 khan Burma sawrkar hnenah ton 300 phur thei Lawng (Barge) paruk a pe tawh a. Lawng chawlhhmun pahnih Sittwe Port leh Paletwa (Jetty) te enkawl tur hian A-Z Axim Limited (Pvt company) te chhawr an ni tho bawk a, chuvangin he project hmang tangkai thei ber tur hnam kan ni tlat ani. He lamlian hi hnam din chhuahna kawng ah hman tum ang u, kan inbuatsaih lo anih chuan, mizo hnam ralna kawng (corridor) ah a chang tho tho ang. Chuvangin kan hma a duh thlan tur pahnih, hnam lo inbuatsaih leh, kan awm ang ang a, lo hmuah tawp hi uluk takin thlirin buk ila, kan zawn theuh ah chet chhuah tum ang u. Sawrkar chuan hma a hruai ngei tur ani. Kohhran leh YMA/YLA,/MTP te pawh kan zawn theuh ah chet i la ang u, “Ram leh Hnam humhalh : Border Trade hawi zawngin” tih te pawh sawi tawh ang u, Pulpit atangin thil hrang hrang campaign te pawh kan nei ve tho a, hnam himna lam hawi te pawh sawi ve ang u. Ruihlo, HIV/AIDS te pawh kan sawi zel tho ang, thalai te pawh hian eng zawnga chet chhuah tur nge tih I ngaituah ang u, oriental language lo zir vat a tul em? Supply chain leh logistic lama Certificate lo neih vat te pawh a tul ang. Entrepreneur leh farmer pawl lian te pawhin he project in remchanna a thlen tur lam hawi hian hmalak leh zual tum ang u. Hnam dang truck driver te leh sumdawng te service pe tur ringawt a siam kan ni lo.

- Zomuana