Written by
- Dr. C. Lalrampana
TRIBAL & BPL TAN COVID-19 A HLAUHAWM NÊP
Kum 2019 December thla aṭanga tun thlengin Covid-19 hripui chuan khawvêl a chawk buai hneh hle tih kan hre tlãng theuh ãwm e. Khawvêl ram lian ber leh tê ber thlengin, ei leh bãr dinhmun (economy) a nghawng chhe nasa a; kan hmabãk chu ṭãmpui mitthi bãk a ni ta meuh lo.
India rama hripui lo inlãr ṭantirha Sorkar laipui pawhin a hlauhthãwn ber chu mirethei chhumchhia BPL leh hnam hnufual tribal (ST) kan tam si a, khawvela hripui tuar nasa ber leh pialrãl mithi khaw lama in thawn liam hnem ber kan nih an hlauh vãng a ni. Mahse, mak tak maiin tun thlengin India chu khawvela Covid-19 thihpui tlemna ber ram niin thi zawng zawng hi za zela chhûtin 2% pawh an la tling lo. Boruak thianghlim lo (air pollution) avanga India ram puma naupang thi zãt pawh a la phãk lo a ni.
Mizoram bik phei chu pialrãl lama tháwn liam tawh hi 1% pawh an la tling pha lo. Zu leh ruihhlo hman sual avanga thi leh cancer, HIV+ avanga thi ai pawhin Covid-19 vanga nunna chãn an la tlêm fê zawk. Hei hi kan zaivaia Pathian hnena kan ṭawngṭãina Pathianin a chhãn vãng liau liau a ni. Kan CM zahawm takin kumthar thuchah a sawi ṭuma "Pathian min vênhimna vãng a ni" a tih kha a dik berin a tifuh hlein a lang. Tin, rãl hmatawnga ding kan doctor-te leh healthcare provider-te'n nunna thãpa an beih vang leh, Health minister leh Health Depatrtment bakah Covid dona kawnga thawktu zawng zawngte ṭangruala an thawh vãng a ni bawk. Mipui pawhin thu awi taka SOP leh LLTF te thu an zawm ṭhat vãng a ni lehzel. Pathian hnenah lãwmthu i sawi mawlh mawlh ang u.
Maharastra state khawpui Mumbai-a mirethei vêng Dharavi khu Asia khawmualpuia mirethei vêng (Slum area) lian ber niin hektar 613 laia zau a ni a. Khawvel pum leh Sorkar laipui pawhin a hlauhthãwn låwk ber chu Dharavi-a Covid-19 hripui darh hi a ni. He mirethei vêngah hian km 1 bial zelah mihring nuai 3.6 zel khawsa anga chhût a ni a, inthiarna (Prasadhan) mumal a awm lo a, a awm chhun pawh chhungkaw tam takin an inhman ṭãwm a ni.
Hlauhthãwn lãwk ang ngeiin April 1, 2020 aṭang khan hripui vei hmasa ber hmuh chhuah a ni ta. April thla chhung zawng kha chu Covid-19 hotspot-ah puan zui a ni. Ni 18 chhung lekin mi mi 491-in hripui an inkãi darh hman a; May 2020 chhûngin mi 1,216-in an kãi a, mi 56 Seol thlãn thim lamah thawn liam an ni. Mahse, vanneih thlãk takin June 2020 thla kha chuan Dharavi-ah hian Covid-19 hripui a kiang tawh a, thla 3 (April - June) chhung lekin hripui hian Dharavi hi a kiansan thei nia, a va ropui tehlul em!
Hetiang taka mirethei vênga malsãwmna lo lang hi a mak hle. A dawt lehah chuan Sorkar laipui leh Maharastra State sorkar ṭanrualna avanga Physicians leh rãl hmatawng (front line)-a thawktu health care provider-te thawhrimna leh nun thãpa an inpumpêkna Pathianin mal a sãwm vang a ni. Khawvel ram pumin, "Khawvela mirethei veng lian ber Dharavi-ah hripui a lût ve ta a, engzat tak nunna chãn awm ang maw!" tia an lo thlir ṭhup laiin Lalpa'n an retheih bakberhzia leh khawngaihthlãkzia a hriat reng avangin an chungah zahngaihna nasa tak a lantir a; an tamzia ngaihtuahin thi an awm lo tluka ngaih theih hial a ni.
India rama chêng zawng zawng zãt aṭanga 8.6% hi hnam hnufual scheduled tribes (ST) niin tribal hi mi maktaduai 38.1 (38,19,164) an awm a ni. Tribal tam berte hi Odhisa, Madhya Pradesh, Chandigarh, Jharkhand, Maharastra, Gujarat, Rajasthan, Andra Pradesh, West Bengal-te a ni a, a tlêm zawk hi India hmãr chhak state 7 (seven sisters)-ahte an chêng a ni. Kum 2011 chhiarpuiah khan Tribal population hi 84,236,240 nia tãrlan a ni a; tribal hnam tlêm ber leh tê ber chu Andamanese-te an ni. Kum 2011 chhiarpuia tarlan dan chuan India rama tribal awm zawng zawng hi vailbelchhe 8 chuang zet an ni tawh a, India rama mipui chêng aṭanga chhûtin 8.2% an tling pha hial; heng zinga a tam ber hi thing tlãng hmun kilkhãwr (remote area)-a chêng an ni. Suresh Tendulkar Committee-in a tãrlan danin India ramah hian 354 million BPL an awm a, Mizoram bikah chuan chhûngkaw 57,000 vel BPL awm anga chhût a ni.
Hetianga hnam hnufual leh rethei, ei tur ṭha pawh hmu zo lo slum area-a chêng mai mai leh thingtlãng hmun kilkhãwra chêng BPL chhungkua leh tribal-te hi an retheih bakberh leh pachhiat avang tak hian Covid-19 hripui hian milian leh hausa, neinung, immunity chak pui pui nei, ei tur ṭha ṭha leh silh leh fên tur ṭhapui pui nei theiho ãi hian hripui hian a ngam lo zawk niin a hriat theih. Hetiang a nih theih chhan nia lang chu a malmalin i han bihchiamg teh ang.
Immunity aiin resistance ṭha a pawimawh
A tlãngpuiin vãihovin Covid-19 hripui an hlãu lo. Metropolitant city-ahte phei chuan mihring nunphung pãngngai (normal life) ang chiahin an khawsa a ni ber tawh; slum area-ahte phei chuan SOP-in awmzia a nei miah lo ni berin a lang. Mahse, hripui an inkãi darh chiam chiam chuang lêm lo. Mi hausa, nei zo leh duh duh ei leh in ṭhaa inenkawl theite chuan chaw ei pãngngai bãkah food supplement ṭha leh man to tak tak eiin an immunity system thuãm chakin an inenkawl reng thei a; immunity chak pui pui an nei. Mahse, thlafam dãirial changin pialrãl famro lungmuãl lamah an in thawn liam zawih zawih ṭhin tih sãpho leh ram changkãngho aṭangin a hriat theih.
Hetih lai hian Tribal-ho leh mirethei BPL-ho chuan nutrition & food supplement emaw, chaw ṭha ber ber ei tur nei zo ve lo mah se, êk ṭhing; zun hing; bãwng êk; bãwng zun hing, vawk êk leh zun hing rimchhia leh, thosi leh ṭawp hnawk hnawmhne zinga khawsa ṭhang an nih avangin immunity chak tak nei ve thei lo chungin, a lehlamah natna dolet chawlawl chak theihna, tawrhchhelna (Resistance) an neih ṭhat thung hlauh avangin an tãn malsãwmnaah changin Covid-19 hripuiin a ngam loh phah niin kei chuan ka mimal finfiahna (self research) aṭanga ka hmuh dan a ni ve mauh mai!
Ka hmuh chhuah dan (finding) hi tuman min pawmpui lo mah se ka vui hran lo!
Resistance pawimawhzia a lan theihna pakhat dang leh chu, nausên buchip emaw, naute/ naupang pawh ni se, thimhlima pãwn chhuahpui ngãi loh hi tlãi thimhlimah pãwna chhuahpui chuan hritlãng ãwmnã an kãi vat ṭhin; chhuahpui ṭhan hnu erawh chuan an kãi tawh ngãi lêm lo, resistance an neih ṭhat tawh vang a ni ṭhin.
Hetiang bawk hian hripui hlaua in duãt no lutuk leh hlauh uchuak avanga fimkhur uchuakho immunity nei ṭhaho ãi hian tribal kephah hlãi leh mirethei chhumchhia, BPL-hote hian resistance an neih ṭhat zãwk avangin Covid-19 hripui hian a ngam meuh lo zãwk niin a lang.
INSÃWIZAWI
Hripui laka invênna tha tak immune system tichaktu leh tinung thar (re-active) theitu hmanraw ṭha tak pakhat chu insãwizawi (excercise) hi a ni. Mi hausa leh changkãngte chuan insãwizawina hmanraw chi hrang hrang tha tak tak nen tukin tlai tin an taksa an sãwizawi thei a. Tribal kephah hlai, mirethei chhumchhia, BPL, thingtlãng hmun kilkhãwr zãwka chêngte chuan insãwizawina hmanraw ṭha nei ve lo mah se, a hranpaa insãwizawi chiam emaw, yoga tih ve kher ngai lovin ram hna, lo neih, leilet neih, kut hnathawh chi hrang hrang, thilsiam chhuahna hmun chi hrang hrang bãkah, mutia leh eizawnna kawng hrang hrangah hah thikūla thawkin exercise lãk aia ṭha zawkin ni tin kãwla ni chhuak chhiarin an thawk a, hei hian natna dotu immune syatem tichakin Covid-19 kãi mai theihna lakah nasa takin a chhanhim thei niin a ngaih theih.
NATURAL ANTIBIOTIC
Pathian siamsa natural antibiotic heng purunsen, purunvár, aieng, tomato, sawhthing, khawizu, lawngpár, Echinacea, Goldenseal, Oregano, basil (tulsi), nim, nimbu etc.-te an nei ṭha a, a bikin váiho phei chuan ni tin an ei leh inah an telh tluk a ni a; hei hian hripui lakah nasa takin a veng thei a, hripui an kái palh a nih pawhin heng natural antibiotic-te hian hripui punlun tur nasa taka vêngin symtom nasa lutuk nei lovin an tuar chhuak nge nge ṭhin niin a lang.
OXYGEN & VENTILATOR
Mi hausa leh nei nungte chuan hripui an veia thâwk harsatna an neihin oxygen han hip mai tur leh thâwk tâwp thut dawn pawha puitu ventilator han hman mai tur an lakhawm zung zung thei a, damdãwi inah lah a tlatlum tlum an ni bawk si! Mi rethei chhum chhia, BPL leh tribal-te erawhin nei zo ve lo mah se, an theih ang tâwk tâwkin awm hmunah tuisá/tuiso (hot/warm water vapour) an hip ve a, taima taka an tih peiha an steam bath zat zat peih phei chuan oxygen or ventilator hman ngai êm lovin hripui an hneh thei ṭhin a ni. Tuihusa hnára hipa, káa thawk chhuah, káa hip luha hnára thâwk chhuah leh ṭhin hian chuapa hripui lût tur a veng thei a, áwm tàwt avanga khuh harsatnate sukiangin hripui laka chhanchhuaktu ṭha tak a ni thei a ni.
TUILUM IN TAM
Hripui laka invênna ṭha tak chu ei leh in hi a lum leh sa lam hlir a nih a ngai. Hei hian protein a tituiral a, hna thawk thei lovin a siam ṭhin. Tribal leh mirethei chhumchhia, BPL-te chuan rosum tam tak leh ei leh in tur ṭha nei pha lo mah se phãn, thingpuisen háng, chaw & chawhmeh sá/lum an eiin an in tama hei hian hripui kãina lakah nasa takin a vênhim phah thei. Mi hausa leh changkãngte chuan inchhekarbãwm nan tui in tur & ei tur chi hrang hrangte deep freezer & refrigerator-a dah vawh an eiin an in nasa a, hei hian hripui kãi a tiawlsamin chuap a tichak lo va, hripui do hneh a harsat phah ṭhin a ni. A chhan chu vãwtah virus protein a dam reiin a thi har ṭhin a, natna a thlen vat ṭhin a ni. Chuvangin, ei leh in tur hi chhuanlum hram hram ṭhin a ṭha ber.
THEIRAH & LEH THLÃI HRING
Mi hausate chuan sa leh eitur ṭha ṭha an lei zung zungin duh hun hunah an ei thei a, tribal mi rethei leh BPL-te chuan duh ve viau mah se, an neih ve phãk loh aleiah theirah, thlãi rah leh thlãi hring & thei thūr anmahni thar ngei tharlam tak tak an ei tam a, hei hian an taksaa natna dotu immune system a thuam chak zãwk avangin hripui an do chak phah ṭhin niin a lang. Hei vang hian tlãng mi hnam hnufual tribal leh mi rethei chhumchhia BPL--te hian hripui an vei tlêm phahin thihpui an tlêm phah niin a hriat theih.
A tawp berah chuan Mizorama hripui kan lo dolêt dãn hi India rama tiṭha ber niin sawi chãmchi ṭhin mah ila kan ei leh bãr dinhmun (economy) siam ṭhat ngaihthah lutuka Covid-19 kan hlauh dan uchuak lutuk hi chu sim ṭhen a ṭha viauin a lang. A chunga kan tarlan ang khian hmarcha, saum leh dãngpui, nghaum, nghapih, bekang, uisa heh mirethei leh BPL ngah leh tribal tuarchhel hnam Pathian nung biaa ring tlat hnam kan ni a, SARS-COV2 pangngai emaw a thar insiam danglam (mutated virus-new strain) emaw pawh ni se, a do hneh dan a taka inzirtira hlauh dan chintawk leh chiai dan chintãwk inzirtir hi a hun tawh hle niin a lang. A thuhrimah he khawvelah hian hripui rapthlak tak tak tuna mi aia hlauhawm leh chhiatna rapthlák chi hrang hrang tam tak kan la tawng chho zel dawn a, eng pawh tawk dawn ila kan rin Isua hian natna chi hrang hrang leh thihna thlengin a hneh thei tih hriain huaisen takin i hmachhawn zel zãwk teh ang u.
Dr. C. Lalrampana