Written by
H.Lalchhuanliana
CHANCHIN ṬHA MILA RAM RORELNA
"Rorelnaah thlei bik in nei tur a ni lo; mi te leh mi lian inang rengin in ngaihthlaksak tur a ni; tumah in hlau tur a ni lo; rorelna chu Pathian ta a ni si a"(Deut.1:17)
Mizoramah hian Mizo Kristian zaah 98 vel awmin an sawi a, Kristian ram tiin kan insawi ṭhin a, State dangte min sawi ṭhin dan pawh a ni awm e. Hei vang hian ram rorelna pawh hi Krista chanchinṭha nen a inmil tur a ni tih hi Kohhrante auhla ber pakhat a niin a inhmeh hle bawk a ni. Nimahsela, tuna kan ram dinhmun en hian ram rorelna dik hi mipuite hian kan la hmu lo niin a lang a, Kohhran meuh pawhin ṭawngṭaina mai piah lama Zoram dung leh vanga an aupui reng aṭang hian rorelna dik kan mamawhzia a tichiang hle a ni. Kohhran ṭha tak leh zahawm tak, kan khawtlang nunphung thlenga min kaihruaitu, ramin harsatna lian tham a tawh chang pawha a pun fo ṭhin kan nei hi kan vannei hle a ni. Hei mai bakah hian kan ram roreltute leh Politicsa inhmang zawng zawngte hi Kohhran mipuite hian kan ṭawngṭaisak reng a ni ber a. Presbytarian Kohhran phei chuan zing ṭawngṭai inkhawm thupuiah hial hmangin, thla tin ni 17, 18, 19, 20 leh 26 apiangin dik tak leh fel taka ram rorelna an kalpui theih nan an ṭawngṭaisak ziah nghe nghe a ni. Kohhran dangte pawhin an ṭawngṭaipui ngei ang. Kan Chief Ministerte pawh Kristian vek an la ni zel a, Krista chanchinṭha nena immil ram rorelna chu a hranpa pawha zirtir ngai lo vek an ni. Ministerte leh MLA zawng zawng deuhthaw pawh Kristian an ni ṭhin bawk a, Kohhrana rawngbawltu pawimawh tak tak an ni fur bawk. Heti chung pawha Kristian rama Chanchinṭha mila rorelna a la awm lo a nih chuan tute nge kan beisei tak ang le, a beidawnthlak lek lek fo mai.
Ram rawngbawl hna leh Kohhrana rawngbawl hna hi a ki dang hret mah se inrem taka kal tur a ni ang, Kohhran mite vek kha ram roreltute tho an ni ṭhin si a. Chutihrualin Kohhranah hian Party politics erawh a lut hauh tur a ni lo vang. Lal Isua zirtirna chuan rethei lam a hawi a, dik tak leh hleih nei lova rorelna, mi zawng zawng tisa leh thlarau lama an damkhawchhuahna a hawi a ni. Dik lo tak leh kut tling lova sum lak luh lam a kawk ve lo va, hleih neihna leh mi dang chanai laksak lam a kawk ve lo a ni. Isua zirtirna pawmtute tan chuan Kohhrana rawngbawltu rinawm chu ram rorelnaah pawh a rinawm ngei ngei tur a ni ang.Kan ram roreltute pawh hi kan aiawh tura mipuiin kan thlante an ni a, ringtute chuan Pathian ruatah kan ngai thlap a ni. Chuvangin Lal Isua zirtirna milin ram hruaitute chuan mipui tan dik takin rawng an bawl ve em tih chu kan tehna a ni reng tur a ni ang a, anni pawhin an inenfiahna'n an hmang reng tur a ni bawk ang. Lal Isua zirtirna chuan thlarau nun bakah vantlang ṭhatna lam (Social Gospel)a tinzawn a, chutiang chu kan rama Kohhran lian ber pawhin a vei hle a, Synod Social Front hial dinin hma nasa takin a la a ni.
Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) pawhin ram rorelna dik leh fel a awm theihna'n hma an la nasa hle bawk a, chuti chung chuan a hlawhtlinna tak tak kan la hmu rih lo a ni. Kristian rama roreltute chuan ram dan ṭha tak kan neihte hi kengkawhin dik takin hmang mai se, chu chu chanchin ṭha mil rorelna chu a ni mai a. Mahse kan ram roreltute hian hman aṭanga tun hun thleng hian chutiang rorelna chu min la thlenpui loh avang hian Kohhran au aw pawh hi a ring tual tual niin a lang. Synod Social Front hmalakna tam tak zingah pawh hian, Vantlang nun siam ṭhatte, Political Education, Ram leh khawtlanga rorelna ṭha leh dik kan neih theihnana hma lak leh Politics kan thlir dan tur dik inzirtirnate a tel a ni. Dik taka sawi chuan Politics-ah hian engkim a leng vek emaw ti ni awm tak a, dawt sawi leh rawngbawlpuite sawi chhiatte, kut tling lova sum lak luh hreh lote avang hian Chanchinṭha leh ram rorelna hi a inmil thei ngang rih lo a ni ber mai. Ram roreltute hian hetiangah hian mawh an phur ber tih hi pawm se, dikna hi huaisen takin kengkawh ngat se hma kan sawn khawp ang. Kohhranhote au aw hi roreltute hian zawm thei se chanchinṭha mila rorelna a thleng mai dawn a ni.
Ram rorelnaah hian Krista Chanchinṭha nena inmil diak diaka kal hi chu a harsa tih hi chu kan hre vek ang a. Kohhranah ngei pawh hian Lal Isua duhdan ang taka nun leh rawngbawl harsatzia kan hre vek awm e, famkim lohna khawvelah kan la cheng miau si a. Mahse thil dik lo tih hre reng chunga tihsual luih ṭalh pawisa lo, Kohhrana rawngbawltu leh ram rawngbawlna chelh kawptute zingah hian an la awm zel niin a lang a, hei hi siamṭhat ngai lai tak pawh niin a lang. Inthlan dawn apiangin Pol.party tinte hian rorelna dik leh fel hi min zawrh fo bawk si a, an campaign au-hlaah lah Pathian hming an lam chhen ṭhin bawk a. Chutih laiin Politician koham deuh, sum hmanga vote zawng leh Kohhran hnen thlenga vote beisei vanga sum lo pe tawk sawi lah bo lo, sim tur leh siamṭhat ngai hi a la tam hle mai.
Kohhrante pawh hi kan zuamawmin duh kan ngah ta lutuk em tihte hi inenfiah fo a ṭha ang. Politicianten suma an lei theih Kohhran kan lo awm a nih phei chuan Pathian duhzawng a ni hauh lo vang le. Ram rorelna dik hi sum leh paia lei chi a ni lo tih hi rawngbawltu chin tal hi chuan lo pawm hram teh u. Khawtlang rawngbawlna hi ram roreltu Kristiante tan chuan Pathian rawngbawlna a ni tih an pawm thlap a pawimawh a, chutiang a nih loh chuan kan ramah rorelna dik a thleng ngai lovang. Kohhran mipuite pawh hi roreltute thu thua awm tura tih kan ni a, rorelna dik lo a awm erawh chuan kan zawm zel tur tihna chu a ni lovang chu! Kristian state kan inti reng chunga eirukna laka kan fihlim lo lutuk hian kan hmai a tibal nasa a, eirukna tibo duh tak tak, ram roreltu kan mamawh tak meuh a ni e. Dik lo taka sum lakluh leh ram hmasawnna tur sum hmanga intihhausak kan sim hma chuan chanchinṭha mil hmasawnna a awm ngai lovang a, ramin a ṭhatpui hek lovang. Hmasawnna chu tute pawhin kan duh vek a, mahse ringtute kan nih angin Kohhrante au aw ang, Krista chanchinṭha nena inmil ram hmasawnna hi kan ṭhatpui berin a rinawm e. Chanchin ṭhaa chhun en ram kan nih angin chanchinṭha mil ni lo hmasawnna hi chu kan hnawl ngam tur a ni dawn lawm ni.
HMA KAN LAK DAN TUR ṬHENKHAT
1. TUMNA TAK TAK NEIH A NGAI: Ram rorelna dik taka kalpui tumna nei tak tak, (Political will) Pathian leh a Kohhrante duh dana dikna kengkawh ngam hruaitu hi kan mamawh tak zet a ni. Rorelna chan tum luat avanga dik lo taka sum hmanga tlinte, dawt hmanga rorelna chan tumnate tibo ngam hruaitu kan mamawh. Lui tui chu a hnar a fim chhung chuan a mawng lam chu lo nu deuh mah se fim hun a nei ṭhin ang hian, ram hruaitu berin dikna a kenkawh ngat chuan kan ziaawm em em ang. Hetiang ang hruaitu nei tur hian Kohhranhote'n inthlahrung lova aw an chhuah nasat zual pawh a ṭul khawp mai. Kohhran hruaitute hmalakna tur pawimawh tak niin a lang.
2. EIRUKNA HUAT: Kan Bible chuan, "Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni" tiin min hrilh (1Timothea 6:10). Sual tinreng bul aṭang hian kan ram roreltute hi han fihlimin hmasa phawt mai se, chu sual bul ngei mai chu han chhu chat hmasa teh se! Eiruk duh ve ve, thuneihna nei bawkte hi ven harsa tak an nih rualin ven ṭul berte an ni bawk si a. Hemi kawngah hian ram hruaitu lu ber apiang an pawimawh zel a, khauh taka hma la tak tak ngam awm se, a hnuaia mite leh mipuiin kan zui mai ang.Sum aia ram leh hnam dah pawimawh zawk ram roreltu kan mamawh tak zet e. 'EIRUKNA DO PAWL' din ni se, kan ram ṭhatna tur duh tak tak, mi fel eng emaw zat, eiru duh lo leh eiruk haw em em hi an awm a ni tih hi a pawm ngamin ka hria, hma han la teh u. EIRUKNA DO KUM te hi kan puang khat ta hle mai a, Mizoram tluka eirukna kairualna State a awm lo hial ang, tia an lo sawite hi thu dik a niin kan do ngam ta lo em ni zawk. Mipuite hian kan ram damna tur tak tak nia kan hriatah chuan kan ṭangrual hreh lo tih a chiangin ka hria. Covid-19 donaa kan ṭangrual ang hian eiruk dona kawngah hian ṭangrual ngat i la kan hlawhtling thui hlein a rinawm. Sawrkar hnathawk mahni hlawh phu lova hausate hi veng tinah kan inhre deuh vek, Pathian malsawmna kan tihpuia kan lawmpui chhung chuan eiruk hi kan do tak tak lo tihna a ni. Kohhran pawh hemi kawngah hian an harh a ngai hle mai. Sawrkar hnathawkte hi an hlawh a tam tawh a, kan ram budget tam tak an hlawhah hian a kal a ni. Heti chunga ram hmasawnna tur sum min eisak an awm a nih chuan kan haw ngam tur a ni ang.
3. DAN HI LAL BER RAWH SE: Ram danpui ṭha tak kan neih hi chanchinṭha nena inrem lo hi awmin a lang lo. Ram rorelna hi dan dik taka kalpui mai ni se, mi tin hian kan chanvo tur dik tak kan chang anga chutiang bak rorelna dik a awm hran chuang lovang. Chanchinṭha nena inmil rorelna tih vang hian RAU dangdai taka rorel lam a kawk hran lo va, rinawmna leh dan dik taka rorelna kalpui mai hi Chanchinṭha mil rorelna chu a niin a rau hle a ni. Sawrkar hian harsatna a tawh ṭum chauh lovah pawh Kohhran hruaitute leh NGO pawlte finchhuahna hi hmang ṭangkai ṭhin se, dik taka an kal theihna'n a ṭangkai hlein a rinawm. Ruling party hruaitu apiangte'n ram leh hnam hmasawnna tak tak aia sum hmachhuana inthlan leh hun an thlirte, Party mal Minister ni mai awma mahni party-te chauh duhsak ṭhinte hi tihtawp a ṭul hle a ni. Induhsakna hi chu awm ngei tur pawh a ni ang e, mahse dan chhungah zel ni teh se. Dan zawm mai hi a Pathian thu hle a ni tihte hi Kohhranah thleng hian inzirtir tam a ṭul hle niin a lang.
4. RULING PARTY OFFICE-A EIZAWNG TIHBO: Ruling party office-a ei zawng, Contract leh Supply hna thawh tum, registered Contractor leh Supplier ni si lo an vir hut hut hi kan tihbo vat a ṭul. Politics eizawnna'na hmang an tam ta lutuk hian ram hmasawnna an dal a ni. Kut tling lova sum lakna kawng leh thatchhiatna kawng, kan ram ṭhanmawhbawk an ni hial tawhin a lang a, rim taka hna thawkte hamṭhatna daltu an ni thei. Party mi induhsak vanga hna inpek ṭhin hi hna thawh chhiatna a ni fo mai. Contract hna chu Contractorin thawk mai se, chutiang bawkin Supplier-in supply hna thawk mai rawh se. Contract hnate hi party-a thil tithei deuhin an hmu phawt a, chu chu hralh lehin chhawng thum chhawng li thlenga inleitir an awm ṭhin niin an sawi. Hemi kawngah hian rorel lai party hruaitute'n mawh an phur zel, ruling party nih vanga contractor emaw intih tlatna hi tihtawp vat chi a ni e. Mi harsa leh ṭanpui ngai ngawih ngawihte ṭanpuina erawh tu thik rual an ni lo vang!
5. RESTRICTED TENDER MAWLH HI: A ṭul hun chu a awm ngei ang, mahse a tlangpui thuin party mi leh sa invulhna a nih hi tuma'n kan hai lo. A chunga kan sawi tak ang bawk khian qualified lo leh induhsakna avanga hna inpek a nih avangin hnathawh a chhe tlangpui fo, tih fo loh atan a ṭha hle a ni. Hetianga hna hmu ṭhinte hi khawtlangah inti-ruling tak leh mi ngei an ni duh tlangpui leh nghal a, an pute tihmingchhetu an ni cháwk! Dan lo anga hna petute nen an dik lo tlang vek tih i hria ang u. Hna inpek hrim hrim sawiselna ni lovin, dan dik taka thiltih hi Chanchinṭha nena inmil a nih thu sawina'n thil dik lo hi sawi tel a ngai ṭhin a nih hi.
6. MIPUI KAN THIKTHU A CHHE TAWK LO: Sawrkar pawisa kan tih ṭhin hi "Mipui thawhkhawm, mipui pawisa" a tel a ni a, kan pawisa hmanga ram leh khawtlang tana hnathawh chhe lutuk hi kan veiin kan haw tur a ni ang. Hlawhfa i ruai a, a nihna tur ang lo leh chhe takin a thawk a, i lawm dawn em ni? Hnathawh dan tur hi ruahmanna fel tak nena duansa vek a ni a, a viltu tur leh zawh hun turte leh pawisa hman zat tur thlenga ruahman vek a ni. Pawisa sanction zat leh hna thawh inmil lo lutukte hi mipuite pawhin kan ngaihven ṭhin tur a ni ang, kan pawisa hmangin hna an thawk miau a lawm. Kohhran Khawtlang, Tlawmngai pawl, Zirna in leh mipui nawlpuiah hian dikna leh rinawmna kan inzirtir nasat lehzual a ṭul hle a ni.
Hlawh zat kan inhre vek chunga hlawh phu lova hausate hi a zahthlakzia ṭhangtharte hi i hrilh ṭhin ang u. Ram hmasawnna tur leh mipui pawisa eiru an ni tih hi kan sawi tam a hun tak zet e. Sawrkar hnathawk dangte aia pawisa tamna department a awm, hlawh zat inang rengte in leh lo leh khawsakna inthlau lutukte hi kan vei tawk lo, hmasawnna tur sumin an inchhek arbawm a nih hi. Ram hmasawnna tur sum hmanga hausate hi ram hmelma kan tih ngama kan ngaihsan loh hunah rorelna dik kan beisei thei chauh awm e.
7. HMA KAN SAWN E: Kum1966 vela "Aw tuna kan ram dinhmun hi dawn ve la lung a awi nem maw" tih hun lai ai khan nasa takin kan ṭhang tawh a ni. Chanchinṭha avanga kan hmasawnna hi chhiar thiam ila, kan sawi tak ang khian chanchinṭha nena inmil lo hmasawnna hi kan ṭhatpui ber lovang tih hi i pawm ang u. Central aṭangin sum ṭhahnem tak kan dawn ṭhinte, keimahni chhiah aṭanga sum kan hmuhte hi a tlem hranpa lo, dik taka hman ni se tun ai hian hmasawnna pawh hi a kai rual ngeiin a rinawm e. Ram rorelna hian rethei lam hawi se, mi tinin kan chanvo tur dik tak kan chan theihna'n ram hruaitute'n ṭan han la teh u. Nawmsak duh luat vanga mi rethei chanai thlenga laksak duhna a awm chhung chuan chanchinṭha mila ram rorelna a thleng ngai lovang a, mi rethei chanai laksaktu chu a hmuingil hek lo vang. Tuna kan ram mamawh tak pakhat chu hausate hausak zelna lam project aia retheite chawikanna lam project siam thiam leh a tak taka kalpui roreltu hi niin a lang. Chu chuan hmasawnna kai rual a thlen ang a, mi retheite an retheihna denchhena suma lei ṭhinna a tibo ang a, anmahni chhia leh ṭha hriatna fim tak hmangin an mi duhzawng an thlang thei tawh dawn a ni.
Kohhrante hmalakna aṭang hian kan ram dinhmun chu a chiang hle mai a, roreltute pawh Kohhran mi deuh vek an nih angin Kohhran duhdan hi lo zawm hram teh se. Dawt sawi bansanin, mi tinin a ṭhenawm hnenah thudik chauh sawi rawh se tih leh, duhamna hi milem biakna a ni tihte hi kan ram roreltute leh Politiciante hian lo nunpui ṭheuh teh se. Kumthar aṭang hian ram roreltute pawhin Chanchinṭha nena inmil ram rorelna han kalpui ngei teh u.
- H.Lalchhuanliana